حسین علیزاده از برجستهترین آهنگسازان و نوازندگان تار است که نقشی اساسی در شکلگیری جریانهای نوگرای موسیقی دستگاهی داشته است و با وفاداری به ردیف و سنتهای موسیقی، زبان آهنگسازی شخصی و خلاقی پدید آورد که هیچ نشانی جز ایران لایق او نیست.
به گزارش ایرنا، حسین علیزاده از برجستهترین آهنگسازان، پژوهشگران، مدرسان، نوازندگان تار و سهتار است. او در شکلگیری جریانهای نوگرای موسیقی دستگاهی ایران نقشی اساسی داشته و توانسته است با وفاداری به ردیف و سنتهای موسیقی کلاسیک ایرانی، زبان آهنگسازی شخصی و خلاقی پدید آورد.
علیزاده متولد یکم شهریورماه ۱۳۳۰ در منطقه سیدنصرالدین بازار تهران است، او آموزش موسیقی را از دوران نوجوانی آغاز کرد و پس از تحصیل در هنرستان موسیقی به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت و همزمان در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی به یادگیری و اجرای کنسرت پرداخت.
علیزاده نزد استادان برجستهای همچون هوشنگ ظریف، علیاکبر شهنازی، حبیبالله صالحی، محمود کریمی، داریوش صفوت، نورعلی برومند، سعید هرمزی، یوسف فروتن و عبدالله دوامی در نوازندگی تار، سهتار و فراگیری ردیف موسیقی ایرانی بهره برد. این آموزشها باعث شد علیزاده هم با شیوههای اجرایی قدما و هم با مبانی نظری و تحلیلی موسیقی ایرانی آشنایی عمیق پیدا کند.
علیزاده سال ۱۳۴۷ عضو ارکستر رودکی شد. او با عضویت در کانون فرهنگی و هنری «چاووش» همراه با دیگر استادان موسیقی ایران از جمله محمدرضا لطفی و پرویز مشکاتیان آثار جاودانهای در موسیقی ایران به نام مجموعه آلبومهای «چاووش» اجرا کرد.
علیزاده همچنین با آموزش هنرجویان موسیقی تأثیر مهمی در تربیت موسیقیدانان و نوازندگان پس از انقلاب گذاشت. بخش مهمی از تصنیفهای انقلابی آن روزگار از جمله تصنیف «شهید» با صدای شهرام ناظری از ساختههای علیزاده در آن دوران است.
علیزاده از مهمترین ارکان تربیتی و مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه ۵۰ بود. او همچنین دهه ۶۰ در مدرسه عالی هنرهای برلین غربی (دانشگاه هنرهای برلین امروز) تحصیل کرد. علیزاده در اوایل دهه هفتاد ریاست هنرستان موسیقی را بر عهده داشت.
همکاری او با گروهها و هنرمندان بزرگی همچون محمدرضا شجریان، پرویز مشکاتیان، محمدرضا لطفی و دیگر اعضای جریان موسیقی چاووش، در تثبیت جایگاه او بسیار مؤثر بود. علیزاده از اواخر دهه ۷۰ تا سال ۱۳۸۴ با محمدرضا شجریان در قالب گروهی چهار نفره همراه با کیهان کلهر و همایون شجریان به برگزاری کنسرت و اجرای برنامه در کشورهای مختلف مشغول بود.
علیزاده علاوه بر اجرا و آهنگسازی، در آموزش موسیقی نیز نقش مهمی داشته است. او با تربیت هنرجویان، ارائه شیوههای تازه در آموزش ساز و تأکید بر درک عمیق ردیف، بداههنوازی و خلاقیت، بر نسلهای بعدی نوازندگان تأثیر گذاشته است.
نگرش او نشان میدهد که آموزش موسیقی ایرانی نباید تنها به حفظ کردن گوشهها محدود شود بلکه هنرجو باید بتواند ساختار موسیقی را بفهمد، به زبان شخصی خود برسد و در عین احترام به سنت، خلاقانه بیندیشد.
علیزاده در این راستا، سال ۱۴۰۳ مجموعه «دستگاههای موسیقی ایران» شامل ۱۳ دستگاه و آواز موسیقی ایرانی؛ شور، آواز بیاتکرد، آواز ابوعطا، آواز بیاتترک، آواز افشاری، آواز دشتی، سهگاه، چهارگاه، همایون، آواز بیات اصفهان، ماهور، نوا و راستپنجگاه را در قالب ۱۷ لوح فشرده و ۱۳ کتاب نُت با اشعار سیروس جمالی آهنگسازی و منتشر کرد.
علیزاده هنرمندی دغدغهمند است و نسبت به وضعیت هنر و هنرمند، شرایط اجتماعی، ناملایمات هیچ گاه سکوت اختیار نکرده و انتقاداتی را مطرح کرده است که این انتقادها نیز با هدف دلسوزی برای بهبود وضعیت و ارتقای هنر موسیقی کشور مطرح شده است.
آثار موسیقایی علیزاده و ویژگیهای آنها
علیزاده علاوه بر پژوهش، تدریس، نوازندگی و اجرا با تار و سهتار، بخش مهمی از فعالیت خود را به آهنگسازی اختصاص داده است، او آثار فراوانی در زمینه موسیقی سازی، آوازی، گروهنوازی و موسیقی فیلم دارد؛ آثاری که در میان موسیقیدانان و عموم مردم شناختهشده و اثرگذار هستند.
همکاریهای او در مجموعههای چاووش از آثار مهم تاریخ موسیقی اجتماعی و آوازی ایران محسوب میشود. همچنین برخی از آثار شناخته شده علیزاده عبارتند از: آلبوم «نینوا»؛ از مشهورترین آثار ارکسترال موسیقی ایرانی است که برای نی و ارکستر سازهای ایرانی نوشته شده است. این اثر با نوازندگی نی زنده یاد جمشید عندلیبی و نوازندگی ویولن خاچیک بابایان در پنج قطعه؛ «درآمد»، «نغمه»، «جامهدران»، «نهفت، فرود»، «رقص سماع» سال ۱۳۶۸ منتشر شد. برای شنیدن قطعه «نغمه» آلبوم موسیقی «نی نوا» اینجا مراجعه کنید.
«نینوا» فضایی حماسی، اندوهگین و تأملبرانگیز دارد. با وجود اینکه برداشتهای مختلفی از آن میشود و برخی «نی نوا» را اثری مذهبی (با مضمون واقعه عاشورا) هم در نظر میگیرند اما علیزاده تنها آن را نوعی خاطرهنویسی موسیقایی از سالهای آغازین دهه ۶۰ در نظر میگیرد.
آلبوم «ترکمن»؛ این اثر برای سهتار از موسیقی و فرهنگ ترکمن الهام گرفته و سال ۱۳۶۸ در ۱۴ قطعه منتشر شد. «ترکمن» بداههنوازی در دستگاه، آواز و گوشههای مختلف است. دستگاه اصلی که جملهها و فرودها به آن بازگشت داده میشوند، دستگاه راستپنجگاه است.
این آلبوم نمونهای مهم از توانایی علیزاده در بهرهگیری خلاقانه از موسیقی نواحی است. در آلبوم «ترکمن»، به پیوند میان موسیقی محلی و موسیقی سنتی توجه شده و به نوعی موسیقی ملی را دنبال میکند.
آلبوم «شورانگیز»؛ این اثر سال ۱۳۶۷ برای نخستین بار توسط گروه شیدا و عارف، با خوانندگی شهرام ناظری اجرا و منتشر شد. دو اثر در این مجموعه، یکی در آواز بیات ترک و دیگری در دستگاه شور، از ساخته های علیزاده هستند و نام آلبوم از قطعه ای به همین نام برای دونوازی تار در دستگاه شور گرفته شده است. در این آلبوم که در آواز بیات ترک و دستگاه شور اجرا شده از اشعار حافظ، مولوی و نظامی گنجوی استفاده شده است.
آلبوم «راز نو»؛ این آلبوم سال ۱۳۷۶ با ۱۰ قطعه منتشر شد، «راز نو» مجموعهای از آثار گروهی که در آن نگاه نوگرایانه علیزاده به موسیقی دستگاهی آشکار است. ابداعاتی مثل مقام داد و بیداد، هم خوانی به صورت چندصدایی، استفاده از ریتم های زورخانه و نیز استفاده از ساز تنبور در موسیقی ایرانی از ویژگیهای شاخص آن است.
«باده تویی»؛ این اثر آلبوم تصویری (ضبط کنسرت) مربوط به اجرای زنده آلبوم «باده تویی» به همراه گروه «همآوایان» است که با بهرهگیری از شعر فارسی و همکاری با خوانندگان برجسته سال ۱۳۹۳ منتشر شد. این آلبوم در دستگاه شور و آواز ابوعطا ساخته شده است.
«سواران دشت امید» (خوانندگان؛ بیژن کامکار، شهرام ناظری)، «نوروز» (خواننده: شهرام ناظری)، «راز و نیاز» (خواننده: علیرضا افتخاری)، «هجرانی»، «پرندهها»، «مادران زمین»، «زمستان است»، «ساز خاموش» (خواننده: محمدرضا شجریان)، «سلانه» از دیگر آلبومهایی هستند که با آهنگسازی علیزاده منتشر شدند.
علیزاده در موسیقی فیلم نیز جایگاهی برجسته دارد. او موسیقی را صرفا همراه تصویر نمیداند بلکه آن را عنصری روایتگر میبیند که میتواند احساس، فضا و لایههای پنهان داستان را منتقل کند. موسیقی فیلمهای او معمولا بر پایه ملودیهای ایرانی، سازهای بومی و فضاسازی متناسب با هویت فرهنگی اثر شکل میگیرد.
به عنوان نمونه، موسیقی فیلم «دلشدگان» محصول ۱۳۷۰ به نویسندگی، کارگردانی و تهیهکنندگی علی حاتمی و آهنگسازی حسین علیزاده (و به خوانندگی محمدرضا شجریان) یکی از فراموشنشدنیترین آثار موسیقی ساخته شده برای یک فیلم در تاریخ سینمای ایران است. فیلم «دلشدگان» از معدود فیلمهایی است که به تاریخ موسیقی کشور در دوره قاجار پرداخته است.
فرامرز صدیقی، سعید پورصمیمی، حمید جبلی، جمشید هاشمپور، لیلا حاتمی، لیلی رشیدی، زندهیادان امین تارخ، اکبر عبدی، جلال مقدم، محمدعلی کشاورز، عنایت بخشی، فتحعلی اویسی، رقیه چهرهآزاد، شهلا ریاحی از بازیگران این فیلم بودند.
موسیقی فیلم «دلشدگان» فضای تاریخی و موسیقایی خاصی دارد و از نمونههای درخشان موسیقی فیلم ایرانی است. آلبوم موسیقی متن این فیلم در ۱۵ قطعه منتشر شده است. برای شنیدن «تصنیف دلشدگان» اینجا مراجعه کنید.
موسیقی فیلمهای «زشت و زیبا»، «ابر و آفتاب»، «گبه»، «زمانی برای مستی اسبها»، «لاکپشتها هم پرواز میکنند»، «آواز گنجشکها»، «ملکه»، «آسمان زرد کم عمق»، «آتابای»، سریالهای «زیر تیغ»، «در چشم باد» و مستند «میراث کهن» از دیگر آثار علیزاده است.
آثار علیزاده از مهمترین نمونههای موسیقی معاصر ایران است، او ضمن تکیه بر ردیف و سنت موسیقی دستگاهی، توانسته است زبان شخصی، خلاق و نوگرایانهای در آهنگسازی و نوازندگی ایجاد کند. موسیقی او هم برای مخاطب آشنا با موسیقی ایرانی دارای عمق و ظرافت است و هم میتواند با شنونده عمومی ارتباط عاطفی برقرار کند.
سبک علیزاده را میتوان تلفیقی از سنت و نوآوری در فرم و بیان دانست. در بسیاری از آثار او، وزنهای ترکیبی، ضربآهنگهای پویا و الگوهای ریتمیک متنوع دیده میشود. این ویژگی، موسیقی علیزاده را پرتحرک و در عین حال اندیشمندانه میکند. او کوشیده است قالبهای رایج موسیقی ایرانی مانند پیشدرآمد، چهارمضراب و تصنیف را با نگاه تازهای بازآفرینی کند و ساختارهای گستردهتر و رواییتری بسازد.
علیزاده برای گروهنوازی سازهای ایرانی اهمیت زیادی قائل است و در آثارش از گفتوگو میان سازها، بافت چندلایه و تنظیمهای دقیق بهره میگیرد. او با سازهای تار، سهتار و شورانگیز، توانایی زیادی در بیان احساسات بدون استفاده از کلام نشان داده است. در موسیقی او، سازها فقط نقش همراهیکننده ندارند بلکه هر ساز میتواند مانند یک شخصیت مستقل سخن بگوید.
آثار سازی او اغلب دارای گفتوگو میان سازها هستند. به عنوان مثال، ممکن است یک ساز جملهای را مطرح کند، ساز دیگر آن را پاسخ دهد یا گسترش دهد. این ویژگی، موسیقی گروهی او را زنده و پویا میکند.
همچنین بسیاری از آثار علیزاده از موسیقی نواحی ایران، ادبیات فارسی، فضای آیینی و تجربههای تاریخی و اجتماعی ایرانیان الهام گرفتهاند. او از جمله هنرمندانی است که نشان داده موسیقی سنتی ایرانی میتواند با حفظ هویت خود، به زبان زمانه نیز نزدیک شود. علیزاده در آثارش از امکانات تنظیم چندلایه، رنگهای صوتی تازه و گاهی عناصر موسیقی نواحی استفاده میکند اما موسیقیاش همچنان ایرانی باقی میماند. این رویکرد باعث شده است آثار او نه کاملا وابسته به گذشته باشند و نه از ریشههای فرهنگی خود فاصله بگیرند.
یکی از وجوه مهم فعالیت علیزاده، توجه او به گسترش امکانات سازهای ایرانی است. او با همکاری سازندگان ساز، در طراحی و معرفی سازهایی مانند شورانگیز نقش داشته است. شورانگیز سازی نزدیک به سهتار است که با تغییراتی در ساختار و سیمها، حجم صدای بیشتر و رنگ صوتی متفاوتی ایجاد میکند. این تلاش نشان میدهد که او تنها به اجرای موسیقی اکتفا نکرده و به امکانات فنی و صوتی سازها نیز توجه داشته است.
از دیگر ابتکارات این هنرمند پیشکسوت، ساز «سلانه» است که سیامک افشاری زیر نظر علیزاده ساخته است و صدایی شبیه عود و تار دارد. همچنین علیزاده، مقام «داد و بیداد» را ابداع کرده که از ترکیب گوشه «داد» از دستگاه ماهور و گوشه «بیداد» از دستگاه همایون است.
جایگاه بینالمللی و افتخارات
آثار علیزاده در کشورهای مختلف اجرا و معرفی شدهاند و او با هنرمندان بینالمللی نیز همکاریهایی داشته است. موسیقی او به سبب برخورداری از هویت ایرانی و در عین حال زبان هنری قابلفهم برای مخاطب جهانی، در خارج از ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است.
علیزاده تاکنون سه بار برای آلبومهای «فریاد»، «بی تو به سر نمیشود» و «به تماشای آبهای سپید» نامزد جایزه گرمی در بخش بهترین آلبوم سنتی جهان شده است. این اتفاق یکی از نشانههای شناخته شدن موسیقی ایرانی معاصر در عرصه جهانی بود.
این آهنگساز پیشکسوت تاکنون برای فیلمهای «گبه»، «زشت و زیبا»، «آواز گنجشکها» و «ملکه» جایزه بهترین موسیقی فیلم را از جشنواره فیلم فجر به دست آورده است. او همچنین جایزه بهترین موسیقی متن برای فیلم «آسمان زرد کمعمق» را سال 1392 در جشن انجمن منتقدان سینمای ایران از آن خود کرد.
علیزاده هفتم آذر ۱۳۹۳ در نامهای از دریافت نشان شوالیه هنر و ادب فرانسه (لژیون دونور) انصراف داد و نوشت که «خود را بینیاز از دریافت هر نشانی» میداند. او همچنین ضمن قدردانی از مسئولان کشور و سفارت فرانسه اعلام کرد که «به احترام مردم هنرپرور و هنردوست ایران، به نام حسین علیزاده قناعت کرده، تا آخر عمر به آن پیشوند یا پسوندی نخواهم افزود.»
دریافت جایزه دو سالانه موسیقی جهانی آسیا از بنیاد مرکز موسیقی جهان کرهجنوبی در سال ۱۳۹۶ (۲۶ می ۲۰۱۷) از دیگر افتخارات این آهنگساز پیشکسوت است. همچنین مردادماه امسال چهارمین دوره جایزه ملی آهنگسازی روحالله خالقی با حضور جمعی از هنرمندان، اعضای «ارکستر سازهای ایرانی خالقی» و داوران جایزه در منزل فرهاد فخرالدینی آهنگساز و رهبر پیشکسوت ارکستر برگزار شد و در این مراسم «نشان استاد روحالله خالقی» به علیزاده اهدا شد.
زادروز حسین علیزاده بر هنرمندان موسیقی و ملت ایران خجسته باد.
