فیلم سینمایی دوئل از آثار سینمای دفاع مقدس به کارگردانی احمدرضا درویش، از جمله فیلمهایی است که عنوان به اصطلاح بیگ پروداگشن را اوایل دهه ۸۰ یدک کشید و حواشی بسیاری در کنار این فیلم دیده شد اما در کنار این حواشی، بازگشت سعید راد به سینمای ایران بعد از ۱۹ سال و قصه ممنوع الکاری پس از بازی در عقابها حکایت دیگری است.
به گزارش ایرنا، دوئل با یک میلیون و هشتصد هزار دلار هزینه تولید به عنوان یکی از گرانترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران مطرح است. این فیلم هشت سیمرغ بلورین از بیست و دومین جشنواره فیلم فجر دریافت کرد. سعید راد هم پس از ۱۹ سال ممنوع التصویری با هنرپیشگی در این فیلم به سینمای ایران بازگشت. این فیلم نخستین فیلم ایرانی بود که با صدای دالبی دیجیتال ضبط شد.
وقتی سعید راد و جمشید آریا ممنوع الکار شدند
از مهمترین حاشیههای این فیلم بازگشت سعید راد به سینمای ایران بود. راد پس از انقلاب با بازی در فیلم عقابها(۱۳۶۳) ممنوع الکار شد. مهدی فخیمزاده کارگردان و بازیگر سینما میگوید: ساخته شدن فیلمی جنگی توسط یک ارمنی(ساموئل خاچیکیان) با بازی سعید راد در نقش خلبان جمهوری اسلامی چنان جنجالی به پا کرد که فخرالدین انوار و سیدمحمدبهشتی( از مدیران وقت سینمای کشور) به شدت دستپاچه شدند. یادم است حتی در مجلس شورای اسلامی هم راجع به این فیلم سر و صدا به پا شده بود. از هر طرف به وزارت ارشاد فشار میآوردند و میخواستند این فیلم را توقیف کنند و از اکران پایین بیاورند. ولی انوار و بهشتی که میدانستند این کار چه بلایی سر تولید میآورد به شدت مقاومت کردند. در نهایت هم برای خاموش کردن اعتراضات، خاچیکیان و سعید راد و جمشیدهاشم پور و یکی دیگر از هنرپیشهها به نام ایلخان و همسرش زری برومند را ممنوع الکار کردند. همین باعث شد که سعید راد سال ها جلای وطن کند و خاچیکیان و هاشم پور هم مجبور شوند مدتها بیکاری را تحمل کنند. فقط برادران مزینانی( تهیه کنندههای این فیلم) بودند که از این ماجرا جان سالم به در بردند و از درآمد پرفروشترین فیلم بعد از انقلاب یعنی عقابها بهرهمند شدند.»
راد ایران را ترک و مدتها در لاهور، هند، کانادا و آمریکا اقامت کرد. او برای گذران زندگی مجبور شد به مشاغلی چون رانندگی و پیک غذا بپردازد.
راد سرانجام پس از سالها مرارت و دوری از سینما با پیشنهاد بازی در دوئل از سوی احمدرضا درویش کارگردان این فیلم روبرو شد: آقای درویش من را خیلی دوست داشت و انصافا در فیلم دوئل پای من ایستاد. در آن زمان که از من دعوت کرد تا در این فیلم حضور داشته باشم فیلم متولد ماه مهر او هم اکران بود که به من گفت متولد ماه مهر در سینما آفریقا درحال اکران است. دوست دارم شما این فیلم را ببینید و با کار من آشنا شوید. من بعد از دیدن فیلم به دفتر او رفتم و درباره فیلم باهم صحبت کردیم. درویش در فیلم دوئل برای من فرش قرمز پهن کرد. در دوئل یک نقش منفی خولی منش چندوجهی که آن را بسیار دوست داشتم توسط آقای درویش به من داده شد. من پس از ۱۹ سال دوری از سینما در دوئل خود را پیدا کردم.
احمد رضا درویش نیز در مراسمی که در فرهنگسرای قانون در تجلیل از این فیلم برپا شد برای او و دو بازیگر دیگر این فیلم کم نگذاشت و سعید راد را بازیگر برتر، پژمان بازغی را یک سرباز واقعی و کامبیز دیرباز را امید سینمای ایران در عرصه بازیگری نامید.
بازی در این فیلم برای راد بسیار خوشایند بود: یادم می آید در اولین نمایش جشنواره در سینما سپیده زمانیکه اسم من در اول فیلم آمد مردم از خوشحالی دست میزدند و من از خوشحالی اشک میریختم. بعد از سالها دوباره با مردم فیلم میدیدم.
او که بار دیگر از سوی سینماگران مورد احترام واقع شده بود گفت: هدیه تهرانی در جایی با او مصاحبه شده بود و پرسیده بودند که چرا در فیلم دوئل نقش بسیار کم بود را پذیرفته است؟ او در پاسخ گفته بود حضورم در این فیلم برای خوشامدگویی به سعید راد است. چنین رفتاری فقط از یک بازیگر حرفهای برمی آید؛ هروقت از من درباره بهترین بازیگر زن سوال میکنند من نام او را میگویم.
جلوتر از نجات سرباز رایان؟!
محسن روزبهانی طراح جلوههای ویژه این فیلم مدعی است: ۸۰ درصد فیلم نجات سرباز رایان دربرگیرنده جلوههای ویژه بصری است. وقتی دوئل در کشورهای خارجی به نمایش درآمد، خارجیها درباره تفاوت این فیلم با نجات سرباز رایان گفته بودند که فرق این دو اثر سینمایی با یکدیگر مثل تفاوت گل طبیعی و مصنوعی است. جلوههای ویژه بصری هرگز جذابیتهای جلوههای ویژه میدانی را ندارد. ما حتی تمام چاشنیها را خودمان ساختیم. خاطرم هست چاشنیهای الکتریکی که اکنون استفاده از آنها ممنوع است را برش میدادیم و از مواد موجود در آنها برای چاشنیهای بدنی و زمینی استفاده میکردیم. کمکم رضا رستگار فرمولی را در اختیارم قرار داد که از طریق به کارگیری آن، توانستیم چاشنیهای بدنی، زمینی و دیواری بسازیم. تا همین چند سال پیش هم بچههای ما از مواد نظامی (تیانتی، چاشنی و فتیله) استفاده میکردند و خوشبختانه اکنون چند سالی است که مواد نظامی را کنار گذاشتهایم و به طور کامل از مواد پیروتکنیک استفاده میکنیم.
وی در پاسخ به این پرسش که اکنون سینمای ما نسبت به استانداردهای روز دنیا در زمینه طراحی جلوههای ویژه میدانی چه وضعیتی دارد، میگوید: ما جلوتریم. به جرأت میتوانم بگویم که در زمینه جلوههای ویژه میدانی از آنها بهتر هستیم. من بارها گفتهام که اگر فیلم سینمایی نجات سرباز رایان را در کنار دوئل قرار دهید و جلوههای ویژه را از آن حذف کنید، متوجه تفاوتها میشوید. شما میدانید که دوئل اصلا جلوههای ویژه تصویری نداشت و هرآنچه که در این فیلم میبینید، جلوههای ویژه میدانی است. حتی هواپیماها هم به صورت واقعی سر صحنه حاضر شدند و به اندازه یک پلان هم جلوههای ویژه بصری نداشتیم. اما ۸۰ درصد فیلم نجات سرباز رایان دربرگیرنده جلوههای ویژه بصری است. جلوههای ویژه بصری هرگز جذابیتهای جلوههای ویژه میدانی را ندارد.
دوئل با حمایت شمخانی ساخته شد
اما فیلمنامه این فیلم هم به این راحتی تصویب نشد. بر سر محتوای این فیلم حرف و حدیث وجود داشت. اکبر حر کارگردان و نویسنده سینما در این باره میگوید: دوئل به سپاه رفت و در آنجا رد شد چون مخالف اهداف و آرمانهای مربوط به جنگ و چیزی است که امام (ره) فکر میکرد. اما آقای شمخانی که وزیر دفاع در دوره آقای خاتمی بود از آن حمایت کرد و فیلم ساخته شد. این عقیده وجود داشت که دعوای زینال در آن فیلم، جنگ را تنزل میدهد.
حر از مضایقی گفت که درباره این فیلم پیش آمد: آقای ذوالقدر قائم مقام فرمانده سپاه نیز حکمی داد که حتی در حد یک گلوله مشقی کمکی به آن فیلم نشود. وقتی فیلم ساخته شد، یکی از مشاوران احمدرضا درویش نزد من آمد و گفت نظرم را بگویم تا در فیلم اجرا شود. من نکاتی را به صورت شفاهی به ایشان گفتم. در افطاری آقای مسجدجامعی، درویش نزد من آمد و گفت فیلم را اصلاح کردم و تمام آن سکانسهایی را که من به آن اشاره کرده بودم، درآوردم و فیلم از ۱۳۵ دقیقه به ۱۰۸ دقیقه رسید که فروش نزدیک به ۴۰ تا ۴۵ درصد از فیلم را مدیون همین نکات هستیم.
امیر قادری منتقد سینما هم گفت: تنها فیلمی که احساس کردم فضای نقد آن امنیتی است، دوئل بود. من نقدی نوشتم با این مضمون که انگار فیلم درباره گاو صندوق و پول است تا جنگ.( خبرگزاری مهر ۱۶ آبان ۱۴۰۲)