لباس بلوچی تنها یک پوشاک محسوب نمیشود بلکه بخشی از هویت و فرهنگ مردمی است که نسل به نسل آن را حفظ کردهاند؛ پوششی که اگرچه در گذر زمان از نظر جنس، اندازه و فُرم تغییر کرده اما هنوز در بسیاری از نقاط سیستان و بلوچستان بر تن مردان دیده میشود.
به گزارش ایرنا، در شهرها و روستاهای مختلف سیستان و بلوچستان، مردانی با پیراهن بلند و گشاد، شلوار بلوچی و سرپوش سنتی، تصویری آشنا از فرهنگی هستند که هنوز در زندگی روزمره مردم جریان دارد؛ فرهنگی که لباس در آن تنها یک انتخاب شخصی نیست و گاه نشانهای از تعلق، هویت و پیوند فرد با جامعه و میراث نیاکان بهشمار میرود.
بررسی منابع مردمشناسی نیز نشان میدهد پوشاک مردان بلوچ در طول زمان ویژگیهای مشخص خود را حفظ کرده و طبق اطلاعات موجود در برخی منابع و دانشنامهها، لباس سنتی مردان بلوچ بیشتر متشکل از پیراهنی بلند و گشاد، شلواری بسیار فراخ و جمعشونده در مچ پا و پوشش سر پارچهای معرفی میشود؛ در عین حال، برخی شواهد حاکی از تغییر فرم یقه و برخی اجزای لباس در دوره معاصر است.
پوششی که از نسلهای گذشته مانده است
محمدشریف ریگی از سالخوردگان قوم بلوچ با بیش از یک قرن سن، لباس بلوچی را میراثی میداند که از پدر و پدربزرگهایش به او رسیده است؛ وی میگوید این نوع پوشش در نسلهای گذشته نیز مورد استفاده بوده و همچنان مردان و زنان بلوچ از پوششهای سنتی خود استفاده میکنند.
ریگی با اشاره به جایگاه شال، کلاه، لُنگ بلوچی و «لُنگوتَه» در فرهنگ مردم بلوچ، لُنگوتَه را از عناصر شناختهشده این فرهنگ میداند؛ لُنگ یا لُنگوته (شال) پارچهای سنتی در پوشش مردان بلوچ است که روی سر بسته میشود و در کنار کاربرد پوششی در مواقع دیگر مانند سفر میتواند بهعنوان جانماز، حوله و دیگر نیازهای روزمره نیز مورد استفاده قرار گیرد.
این روایت یک سالمند بالای ۱۰۰ سال در کنار مطالعات مردمشناسی پوشاک، نشان میدهد لباس در فرهنگ بلوچ یک پدیده مربوط به امروز نیست بلکه حافظهای زنده از سبک زندگی و سنتهای نسلهای گذشته را با خود حمل میکند.
جامگ و پاجامک؛ اجزای اصلی پوشش مردانه
پوشش مرد بلوچ از اجزای مختلفی تشکیل شده که در مناطق مختلف ممکن است نام، شکل یا شیوه استفاده از آنها تفاوتهایی داشته باشد؛ «جامگ» یا پیراهن مردانه، یکی از اجزای اصلی این پوشش است و در کنار آن، «پاجامک» یا شلوار بلوچی قرار دارد؛ شلواری که در شکل سنتی خود بسیار گشاد و پرچین بوده و در قسمت مچ جمع میشود.
در منابع منتشرشده درباره پوشاک بلوچستان نیز پیراهن مردانه بلوچ بهعنوان لباسی گشاد با آستینهای فراخ و شلوار پرچین و گشاد توصیف شده است.
«شال»، «لُنگ»، انواع کلاه و دستار نیز از دیگر اجزای پوشش مردانه هستند که بسته به منطقه، موقعیت اجتماعی، شرایط آب و هوایی و کاربرد، شکلهای متفاوتی داشتهاند.
برخی منابع پژوهشی نیز پوشش سنتی مردان بلوچ را بیشتر با رنگهای سفید، کرم، خاکی و خاکستری روشن توصیف کرده و شلوار بسیار گشاد و پیراهن بلند را از ویژگیهای اصلی آن دانسته اند.
لباس بلوچ؛ پوششی متناسب با اقلیم و زندگی
گشادی پیراهن و شلوار در پوشش سنتی مرد بلوچ تنها یک ویژگی ظاهری نیست؛ این نوع طراحی با شرایط اقلیمی جنوب شرق کشور و استان سیستان و بلوچستان و سبک زندگی مردم این منطقه نیز ارتباط دارد.
در منطقهای که بخش قابل توجهی از سال با گرمای هوا مواجه است، لباس گشاد امکان خنکتَر بودن را فراهم میکند و پوششهای سنتی با شرایط محیطی سازگاری بیشتری دارند.
کارشناسان نیز در توصیف پوشش سنتی مردان بلوچ بر گشادی بسیار زیاد شلوار و بلندی و آزادی پیراهن تأکید کرده اند.
از سوی دیگر، نوع پوشاک در هر جامعه میتواند بازتابی از جغرافیا، وضعیت اقتصادی، باورها، آداب و رسوم و سبک زندگی مردم باشد؛ موضوعی که در مطالعات پوشاک سیستان و بلوچستان نیز مورد توجه قرار گرفته است.
اما لباس بلوچ فقط در خاطرات نسلهای گذشته باقی نمانده است و هنوز در کارگاههای خیاطی تولید میشود؛ محمد قلندرزهی بیش از ۳۰ سال است که در خاش به دوخت و دوز و خیاطی لباس بلوچی مشغول بوده و تغییرات این پوشش را در طول چند دهه از نزدیک دیده است.
او میگوید تفاوت چندانی در شیوه دوخت لباس بلوچی ایجاد نشده اما جنس پارچهها با پیشرفت فناوری و ورود محصولات جدید از نظر کیفیت و تنوع تغییر کرده است.
قلندرزهی، تفاوت لباس امروز با گذشته را تنها در پارچه نمیداند و میگوید در گذشته، شلوارها گشادتر و پُرچینتر و دامن پیراهن کوتاهتر بود اما در سالهای اخیر دامن لباسها بلندتر و شلوارها نسبت به گذشته تنگتر شده است.
این تغییرات، در واقع نشان میدهد لباس بلوچی اگرچه هویت و ساختار اصلی خود را حفظ کرده اما مانند هر پوشش زندهای از سلیقه و شرایط زندگی روز تأثیر پذیرفته است؛ این خیاط باسابقه تصریح کرد که برخی مشتریان حتی لباسهایی با نقش و طرح دلخواه سفارش میدهند و خیاط متناسب با سلیقه مشتری آن را آماده میکند.
به گفته قلندرزهی، با وجود تغییرات بازار، تعداد خیاطان این لباس کاهش نیافته، نسل خیاطان لباس بلوچی در حال حفظ شدن است و بسیاری از افراد علاقهمند، نزد استادکاران باتجربه این حرفه را فرا میگیرند.
وی خاطرنشان کرد که در کنار خیاطان ایرانی، خیاطان پاکستانی و افغانستانی در بازار دوخت لباس بلوچی منطقه حضور دارند و رقابت میکنند.
از پارچههای سنتی تا بازار جهانی
یکی از مهمترین تغییرات لباس بلوچ در دوره معاصر، تغییر مواد اولیه است؛ در گذشته بخشی از پارچه مورد استفاده مردم منطقه در داخل تولید میشد و مهارتهای مرتبط با ریسندگی و بافندگی نیز وجود داشت اما امروز بازار پوشاک تحت تأثیر تجارت و فناوری قرار گرفته است.
قلندرزهی خیاط خاشی میگوید که بخش قابل توجهی از پارچههای مورد استفاده برای دوخت لباس بلوچی امروز از کشورهای مختلف از جمله چین، پاکستان، ژاپن، هند، امارات و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس وارد میشود.
این تغییر نشان میدهد یک پوشش سنتی میتواند در عین حفظ الگوی اصلی، مواد اولیه خود را از بازار مدرن تأمین کند؛ برخی منابع پژوهشی نیز در بررسی پوشاک بلوچ از استفاده روزافزون از پارچههای تجاری رنگارنگ و تغییرات ایجادشده در مواد اولیه و برخی جزئیات پوشاک در دوره معاصر سخن گفته اند.
آیا لباس مرد بلوچ در معرض فراموشی است؟
با وجود تغییراتی در سبک زندگی مردم، این پرسش پیش می آید که آیا لباس مردان بلوچ در معرض فراموشی قرار دارد، شاید بتوان پاسخ آن را در کارگاههای خیاطی جستوجو کرد؛ وقتی هنوز خیاطانی با بیش از ۳۰ سال سابقه در مناطقی مانند خاش فعالیت میکنند، مشتریان برای دوخت لباس سفارش میدهند، جوانان نزد استادکاران آموزش میبینند و حتی برای لباسهای جدید و نقشدار سفارش وجود دارد، نمیتوان از فراموشی کامل این پوشش سخن گفت.
از سوی دیگر، تغییر در اندازه شلوار، بلندی پیراهن، نوع پارچه و استفاده از سرپوشهای سنتی نشان میدهد که بخشی از شکل قدیمی پوشش در حال تغییر است.
بنابراین شاید تهدید اصلی برای لباس بلوچ، نابودی یکباره آن نباشد بلکه از دست رفتن تدریجی مهارتها، اصطلاحات، شیوههای سنتی دوخت و شناخت اجزای این پوشش باشد؛ حفظ استادکاران و انتقال دانش آنها به نسل جدید میتواند مهمترین راه برای زنده نگه داشتن این میراث فرهنگی باشد.
لباس سنتی مردان بلوچ و مُدهای جدید
تحولات لباس مردان بلوچ فقط در برخی مناطق مانند خاش دیده نمیشود و منابع مردمشناسی نشان میدهد بلوچها ضمن حفظ سبکهای سنتی پوشش در دوره معاصر از پارچهها و نخهای تجاری متنوعتری نیز استفاده کردهاند، در پوشش مردان شکل یقه و برخی جزئیات لباس تغییر کرده و سرپوش سنتی در برخی مناطق نسبت به گذشته کمتر مورد استفاده قرار گرفته است.
این تغییرات در حالی رخ داده که اصل لباس همچنان پابرجاست؛ بهگونهای که شلوار گشاد، پیراهن بلند و آزاد و پوشش سر همچنان در بسیاری از مناطق بهعنوان اجزای شناختهشده پوشاک مردانه بلوچ باقی ماندهاند؛ به بیان دیگر، لباس بلوچ برای ماندن در زندگی مردم تغییر کرده تا بتواند همچنان پوشیده شود.
هویت تاریخی در روایت میراث فرهنگی
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان خاش، لباس زنان و مردان بلوچ را دارای ریشه در تاریخ و هویت مردم میداند؛ او معتقد است مردم بلوچ پیش از دوران هخامنشیان نیز دارای پیشینه و اصالت فرهنگی بودهاند و این هویت را در طول نسلها حفظ کردهاند.
ملک مسعود ریگی، همچنین با اشاره به آثار و مجسمههای برجایمانده از دوره هخامنشی، شباهتهایی میان برخی عناصر پوشش به تصویر کشیدهشده در آثار تاریخی و لباس بلوچی را مورد توجه قرار میدهد.
با این حال، شباهت ظاهری میان پوششهای تاریخی و لباس امروزی بهتنهایی برای اثبات تداوم مستقیم یک نوع پوشش در طول چند هزار سال کافی نیست و این موضوع نیازمند بررسی تخصصی تاریخدانان، باستانشناسان و مردمشناسان است.
آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت جایگاه دیرینه پوشاک در هویت فرهنگی بلوچ و تداوم بخش مهمی از عناصر این پوشش در زندگی امروز است؛ موضوعی که هم روایتهای نسلهای گذشته و هم مطالعات مردمشناسی بر آن تأکید دارند.
پوششی که هنوز روایت میکند
به گزارش ایرنا، لباس مرد بلوچ را نمیتوان فقط مجموعهای از پارچه و نخ دانست؛ هر پیراهن و شلوار آن بخشی از داستان یک جامعه را روایت میکند، از اقلیم گرم و خشک سیستان و بلوچستان گرفته تا سبک زندگی، باورها، سنتها و رابطه نسل امروز با گذشته.
این پوشش برای زنده ماندن در زمان، تغییر کرده اما هویت خود را کنار نگذاشته که راز ماندگاری آن همین است.
امروز در مناطق مختلف سیستان و بلوچستان، پشت هر چرخ خیاطی که پارچهای برای دوخت جامگ و پاجامک کنار آن قرار گرفته، فقط یک لباس دوخته نمیشود؛ بخشی از یک میراث فرهنگی دوباره برای پوشیده شدن در زندگی روزمره آماده میشود.