یکی از ویژگی‌های هنر، استفاده از نمادها و استعاره‌ها برای بیان مفاهیمی است که گاهی در زبان مستقیم و صریح نمی‌توان به آن‌ها پرداخت. اما یک اشتباه رایج در مواجهه با آثار هنری این است که تصور می‌کنیم هر نمادی الزاماً یک معنای مشخص، قطعی و از پیش تعیین‌شده دارد و کافی است آن را رمزگشایی کنیم تا به مقصود هنرمند برسیم.
ماجرای گاو در سریال «تاکسی» سروش صحت را می‌توان نمونه‌ای از همین سوءتفاهم دانست.
در این صحنه، گاوی را می‌بینیم که همسرش را در کشتارگاه از دست داده و حالا از شدت اندوه و افسردگی وسط خیابان نشسته و مانع عبور ماشین‌ها شده است. برخی این تصویر را کنایه‌ای به معترضان سیاسی دانسته‌اند و معتقدند سروش صحت با انتخاب این موقعیت، معترضان را به گاوی تشبیه کرده که با رفتار خود مانع حرکت و زندگی عادی دیگران می‌شود.
اما این تفسیر بر چه اساسی باید بر سایر خوانش‌های ممکن برتری داشته باشد؟
در نمادگرایی هنری، یک تصویر می‌تواند واجد چندین لایه معنایی باشد. نماد لزوماً معادل یک مصداق بیرونی نیست. گاو در این صحنه می‌تواند نماد سوگ، فقدان، اعتراض به خشونت، ناتوانی در پذیرش نظم موجود یا حتی امتناع از بازگشت به زندگی عادی پس از تجربه یک فاجعه باشد.
اتفاقاً به نظرم مهم‌ترین وجه نمادین این صحنه، تقابل میان رنج یک موجود زنده و بی‌تفاوتی جهان پیرامون اوست.
از یک طرف، گاوی قرار دارد که عزیزش را از دست داده و دیگر نمی‌تواند به زندگی سابق بازگردد؛ از طرف دیگر، خیابانی که ماشین‌ها و آدم‌هایش می‌خواهند طبق روال معمول به حرکت خود ادامه دهند. برای آن‌ها، توقف گاو یک اختلال در نظم روزمره است؛ اما برای گاو، ادامه دادن این نظم به معنای نادیده گرفتن فاجعه‌ای است که زندگی‌اش را از هم پاشیده است.
این تقابل می‌تواند استعاره‌ای از جامعه‌ای باشد که در آن، نظم و عادت‌های روزمره گاهی از دیدن رنج و مصیبت دیگری مهم‌تر می‌شوند.
حتی اگر بخواهیم از منظر سیاسی به صحنه نگاه کنیم، باز هم لزوماً به همان نتیجه‌ای نمی‌رسیم که منتقدان مطرح کرده‌اند.
می‌توان گاو را نماد هر موجود یا انسانی دانست که در برابر خشونت، فقدان یا بی‌عدالتی، دیگر حاضر نیست وانمود کند همه‌چیز عادی است. در چنین خوانشی، نشستن گاو در وسط خیابان نه نشانه حماقت و مزاحمت، بلکه شکلی از اعتراض به عادی‌سازی خشونت است.
نکته مهم اینجاست که نباید میان «برداشت مخاطب» و «نیت مؤلف» خلط کنیم. یک مخاطب ممکن است با توجه به شرایط اجتماعی و تجربه زیسته خود، از یک تصویر معنای سیاسی خاصی استخراج کند؛ اما این به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که هنرمند نیز دقیقاً همان معنا را در ذهن داشته است.
در نقد ادبی و هنری، این تفاوت اهمیت زیادی دارد. اثر هنری پس از خلق شدن می‌تواند از نیت اولیه خالقش فراتر برود و معانی متعددی پیدا کند. اما تعدد معنا به این مفهوم نیست که هر تفسیری، بدون توجه به شواهد و بافت اثر، به یک اندازه معتبر است.
من در صحنه گاو سروش صحت، بیش از آنکه نشانی از تمسخر معترضان ببینم، نوعی نمادگرایی انسانی و اخلاقی می‌بینم؛ تصویری از موجودی که رنجش آن‌قدر بزرگ است که دیگر نمی‌تواند در نظم عادی جهان مشارکت کند.
شاید این گاو اصلاً قرار نیست نماینده یک گروه سیاسی باشد. شاید قرار است نماینده تمام موجوداتی باشد که در جهان پرشتاب و بی‌تفاوت ما، حق سوگواری و توقف دارند. و شاید پرسش اصلی این صحنه این نباشد که چرا گاو وسط خیابان نشسته و راه ماشین‌ها را بسته است؛ بلکه این باشد که چرا ما این‌قدر اصرار داریم همه‌چیز، حتی در حضور یک فاجعه، طبق روال عادی پیش برود؟
به نظرم پیش از آنکه برای این تصویر یک معنای سیاسی قطعی تعیین کنیم و هنرمند را به خاطر آن محاکمه کنیم، بهتر است اجازه دهیم نمادها بیش از یک معنا داشته باشند.
هنر دقیقاً از همین امکان چندمعنایی زنده می‌ماند.
۱۴۰۵/۰۸/۲۴