اگر به دانش روز سینما بی‌توجهی کنیم، قافیه را باخته‌ایم

تخصصی‌ بودن تمامی کسانی که در حوزه سینما فعال هستند، وجه تکنیکی بیشتری به آنها می‌دهد. در میان تخصص‌های سینما، طراحی صحنه و لباس، بارزترین و مشخص‌ترین وجه آثار سینمایی‌‌ست که تماشاگر با آنها روبرو می‌شود. کلاس برخی از طراحان صحنه و لباس در سینمای ایران قابل مقایسه با استانداردهای جهانی‌ست. مجید میرفخرایی از مهم‌ترین طراحان صحنه و لباس سینمای کشورمان است که سال‌ها در پروژه‌های جهانی هم حضور دارد. میرفخرایی در سال‌های گذشته مسئولیت طراحی صحنه و لباس پروژه‌ سینمایی «احمد بای» را برعهده داشت که به کارگردانی جمال شورجه و با سرمایه الجزایر ساخته شد. با گذشت نزدیک به هفت سال از تولید این فیلم سینمایی، چندی پیش مراسم فرش قرمز و اکران آن در پایتخت الجزایر برگزار شد. دلیل معوق ماندن اکران این فیلم به شرایط خاص در الجزایر برمی‌گردد. در این فیلم ژرار دوپاردیو هنرپیشه مطرح فرانسوی نقش اول را برعهده داشت و بازیگران دیگران آن از هنرپیشه‌های مطرح الجزایر و فرانسوی بود. با پایان یافتن فیلمبرداری، مراحل پسا تولید «احمد بای» در ایران انجام شد و پس از پشت سر کذاشتن مشکلات سیاسی و اجتماعی کشور الجزایر به اکران عمومی رسید. نکته قابل تأمل در مورد این پروژه و کشور الجزایر این است که مجید میرفخرایی، بازسازی شهرک سینمایی الجزیره برای انجام فیلمبرداری فیلم «احمد بای» بود که به نوبه خود اهمیت زیادی دارد. میرفخرایی در کنار مراسم فرش قرمز این فیلم، نمایشگاهی را از لباس‌ها و وسایل صحنه که طراحی کرده بود افتتاح کرد. این خبر و موارد دیگر بهانه‌ای برای انجام گفت‌وگویی با این مدیر هنری و طراح شاخص صحنه و لباس شد. آنچه می‌خوانید حاصل این گفت‌وگوست: / ******* _آقای میرفخرایی خیلی وقت است که اسم شما را در پروژه‌های سینمایی داخل کشور نمی‌بینیم… اما گویا در بیرون از ایران سرتان شلوغ است… / میرفخرایی: با تشکر از شما برای انجام این گفت‌وگو، باید بگویم با اینکه چند سالی است که در خارج فعالیت دارم ولی ارتباط من با سینمای ایران قطع نشده؛ طراحی چندین فیلم سینمایی به زبان فارسی انجام دادم که در ایران نمایش داده شد و همچنین در اینجا با گروه های فیلمسازی خارجی مشغول به کار هستم. از تهران هم اخیرا پیشنهاداتی داشتم که دارم بررسی می‌کنم و امیدوارم به انجام برسند. در مورد پروژه‌های سینمایی و نمایشی که در خارج از ایران انجام داده‌ام می‌توانم از اینها نام ببرم؛ تئاترها ۱- نمایش (راز سر به مهر) اجرا در وین و بوداپست با بازیگری مارال فرجاد و جواد نمکی ۲- نمایش کمدی( سو گلی) اجرا در لس آنجلس ۳- تئاتر (آلیس در سرزمین پرشیا) به زبان انگلیسی در لس انجلس ۴- تئاتر داش آکل به گفته مرجان) بخش دوم در سانفرانسیسکو به کارگردانی زنده‌یاد جناب بیضایی… البته در سال‌های دور در لندن نمایش (رویای شب نیمه تابستان ) اثر شکسپیر و نمایش (پرواز بر فراز آشیانه فاخته) و نمایش (باغ آلبالو) اثر چخوف و چندین نمایش دیگر را هم طراحی صحنه و‌لباس آنها را انجام دادم. البته طراحی صحنه و لباس تعداد زیادی نمایش هم در ایران و حدود ۶۰ فیلم و سریال را انجام دادم. در کنار این پروژه‌ها، تدریس در دانشکده‌های ایران از جمله فعالیت‌های من بوده است. / _یکی از مشخصات بیشتر فعالان سینمای ایران که به خارج رفته‌اند، نوعی کم‌کاری و رخوت آنان برای حضور در پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی‌ست، دلیل اصلی آن چیست؟ / میرفخرایی: درست است فرهنگ کشوری که هنرمند در آن زندگی می‌کند بر کارش تاثیرگذار است، همچنین دانستن زبان و قوانین حرفه‌ای آن کشور هم در کار موثر است اما ابتدا باید توجه داشت که ضروری‌ست با کوشش در حرفه خود شناخته شوی. شرط انتخاب یک همرمند در پروژه‌های مختلف نمایشی و سینمایی، داشتن مهارت در کار است نه پارتی‌بازی. در اینجا انجمن‌ها و سندیکاهای سینمایی طبق قوانین مانع پارتی‌بازی می‌شوند. / _شما سالهاست که در خارج از ایران بسر می‌برید در این مدت در کدام پروژه‌هایی حضور داشتید؟ / میرفخرایی: من غیر از پروژه‌هایی که برای سینمای ایران در اینجا کار کردم، فیلم و سریال برای شبکه‌های خارجی هم طراحی کردم از جمله برای شبکه‌های NHK و History Chanel و pbs و jfa که در امریکا و استودیوهایی خصوصی در کانادا و هند و الجزایر هستند. در کنار این فعالیت‌ها، چند تئاتر به زبان انگلیسی و فارسی از دوران قاجار و سفرنامه‌ها کارگردانی کردم چون اعتقاد من این است که تئاتر، مادر سینماست و نباید از ان دور ماند. / _تفاوت‌های کار تخصصی طراحی صحنه و لباس میان پروژه‌های داخل کشور با پروژه‌های خارجی در چیست؟ / میرفخرایی: در ایران ارتباط دوستانه بیشتر از قانون‌های سینمایی در ساخت فیلم حکمفرماست همین امر گاهی به ساخت فیلم و سریال کنک می‌کند ولی بیشتر، به عوامل حرفه‌ای پشت صحنه فیلم ضربه می‌زند. چون نوعی از پارتی‌بازی شکل می‌گیرد که به شکلی قوانین حرفه‌ای را دور می‌زند. در ایران عوامل سینمایی یک فیلم به کار خود عشق می‌ورزند و حاضرند در خیلی از اتفاقات گذشت کنند حتی اگر به ضررشان باشد برای مثال ناهماهنگی در دستمزدها و ساعت کار نه تنها برای طراحان لباس و صحنه بلکه دیگر عوامل پشت صحنه هم باعث شده سینمای ایران به ورشکستگی سوق یابد و بازار تولید و اکران فیلم‌های مبتذل رواج پیدا کند. سینما ترکیبی از هنر و صنعت است تا این مهم مانند کشورهای صاحب سینما جدی گرفته نشود مسلماً پیشرفت به پسرفت تبدیل می‌شود. در سینمای بین‌المللی طراحی فیلم با تهیه استوری بورد از کار شروع می‌شود و تا طراحی و ساخت دکور و دوخت لباس به انجام نرسد فیلم کلید نمی‌خورد. ولی در سینمای ما پیش تولید و ساخت فیلم اکثرا همزمان اتفاق می افتد و همین شتابزدگی درکیفیت فیلم تاثیر منفی می‌گذارد. / _مهم‌ترین عامل بقا و ماندگاری در پروژه‌های هنری در خارج از کشور، تکیه آنها به سرمایه و اهمیت بازگشت سرمایه است؛ این رابطه اقتصادی میان پروژه‌ها و سرمایه‌گذاران در کشورهای خارجی چگونه است؟ آیا مثلاً دخالت‌هایی برای تغییر مضمون یا شکل کار به کارگردان یا عوامل می‌کنند؟ یا نتیجه پایانی برایشان مهم است؟ / میرفخرایی: در پروژه‌هایی که با عوامل خارجی انجام دادم، معمول چنین بوده که شخص سرمایه‌گذار بعد از شروع فیلمبرداری، دیگر در پروژه دخالتی نمی‌کند و این تهیه‌کننده اجرایی‌ست که اختیار تام دارد. روابط میان عوامل فیلم براساس قوانین سندیکایی مشخص می‌شود. برای هر حرفه‌ خط قرمزی تعیین شده که نمی‌توانند از آن پا را فراتر بگذارند وگرنه امکان شکایت از قانون شکنی فراهم است. همه گروه‌ها به کیفیت کار خود اهمیت می‌دهند البته سرمایه گذار هم به بازگشت سرمایه‌ و سوآور بودن پروژه‌اش فکر می‌کند. / _شما چندی پیش در مراسم فرش قرمز اکران فیلم «احمدبای» حضور داشتید. کمی در مورد این فیلم برایمان بگویید. انگار پیش از انجام طراح هنری این پروژه سینمایی در الجزایر بازسازی شهرک سینمایی این کشور را هم انجام دادید. بیشتر در مورد این فعالیت‌تان بگویید. / میرفخرایی: پس از سال‌ها انتظار هفته پیش افتتاحیه اولین فیلم بزرگ تاریخی سینمای الجزایر که سوژه آن براساس واقعه تاریخی حمله فرانسویها و مقاومت الجزایری‌هاست در شهر کنستانتین این کشور برگزار شد. خاطرم هست که چند سال پیش به دعوت یک کمپانی سینمایی الجزایری به مدیریت و تهیه کنندگی خانوم سمیرا حاجیلانی به این کشور رفتیم. عوامل اصلی «احمد بای» ایرانی بودند؛ کارگردان، جمال شورجه، مدیر هنری مجید میرفخرایی، مدیر فیلمبرداری تورج منصوری و طراح گریم کامران خلج. هر کدام از سرگروه‌ها نیز به اتفاق گروه‌ خودشان به الجزیره رفتند. تهیه‌کننده این فیلم معتقد بود به دلیل حرفه‌ای بودن عوامل سینمایی ایران، این دعوت انجام شده است. ما با کار بدون وقفه در مدت چهار ماه فیلم را آماده کلید زدن کردیم. در این مدت من طراحی سه هزار دست لباس و بازسازی شهرک سینمایی الجزیره را شروع کردم. در مدت فیلمبرداری گروه‌های دیگر ایرانی و تونسی هم به جمع عوامل پیوستند. با مشورتی که صورت گرفت تصمیم بر این شد که از یک بازیگر بین‌المللی برای حضور در فیلم دعوت شود تا راه برای نمایش آن در فرانسه و دیگر کشورها هموار شود. به همین مناسبت غیر از بازیگران معروف الجزایری، از ژرار دو پاردیو هم دعوت شد. پس از پایان فیلمبرداری و مدتی وقفه که ایجاد شد، کار پساتولید پروژه و انجام کارهای کامپیوتری در ایران انجام گرفت. / _حتماً حضور چهره‌های مطرحی مانند ژرار دوپاردیو در فیلم‌ «احمدبای» تجربه‌ای خاص برای شما بوده؛ نحوه کار با ژرار دوپاردیو و دیگر بازیگران چه تجربه تازه‌ای برای شما داشت؟ / میرفخرایی: ژرار دو پاردیو مانند دیگر بازیگران خارجی که من در فیلم‌ها با آنان ارتباط داشتم شخصی بسیار دوست داشتنی است. او یار گروه بود و با همه صمیمی رفتار می‌کرد البته من پیش از این پروژه سینمایی، تجربه کار با بازیگران بین المللی را داشتم تمامی آنها اعم از بازیگران هندی و امریکایی و انگلیسی، همگی به کار گروهی احترام می‌گذاشتند. / _به نظر می‌رسد نوعی فاصله‌گذاری میان شکل و نحوه تولید و اکران فیلم‌های ایرانی با تولیدات خارجی وجود داشته باشد. اصلی‌ترین این تفاوت‌ها در کجاست و اینکه سینمای ایران برای حضور آثارش در بازارهای جهانی باید چه کارهایی انجام دهد و چه روالی را هنگام تولید و سپس اکرام در پیش بگیرد؟ / میرفخرایی: هنر هفتم هم چنان که قبلا ذکر کردم ترکیب هنروصنعت است. پس باید مدیر تولید و گروه تهیه این تخصص را در دانشگاه آموزش دیده باشند. انتخاب این عوامل نباید در اختیار سرمایه‌گذاران نباشند بلکه باید از مهارت‌های خود در هر زمینه ای استفاده کنند همچون یک مدیر صنعتی طوری مدیریت کنند که تابع قانون‌های سندیکاها باشند تا تمامی گروه در یک محیط آرام همکاری کنند. طبیعی است که در این صورت تولید موفقی انجام می‌شود و تمامی گروه‌ها و حتی سرمایه‌گذار راضی خواهند شد و این فاصله بین تولیدات ایرانی و خارجی است.و دیگر دلیل شکست اقتصادی فیلمسازی ایران بازیگران با دستمزدهای نجومی هستند ولی در سینمای بین‌المللی سوپر استارها مالیات کلانی می‌دهند تا هماهنگی در دستمزدها برقرار شود. برای بازارهای بین المللی ارتباط بر قرار کردن درست بسیار مهم است که خود یک کار تخصصی و ویژه‌ای‌ست که تمامی این امور را می‌شود فاصله بین تولیدات داخل و خارج دانست. / _همان طور که گفتید، کارگردان و مدیر فیلمبرداری و مدیر هنری پروژه «احمدبای» همگی ایرانی بودند، اما ارتباط حرفه‌ای با دیگر عوامل چگونه بود و نتیجه آن را چطور ارزیابی می‌کنید؟ / میرفخرایی: گروه ایرانی «احمد بای» رابطه خوبی با همکاران الجزایری برقرار کردند و خوشبختانه آنها به حرفه ما احترام می‌گذاشتند. و همین موضوع بر کیفیت فیلم هم اثر گذاشت و به گفته تهیه‌کننده، این فیلم می‌تواند در آینده به فستیوال‌هایی اروپایی هم راه پیدا کند. / _اقای میرفخرایی؛ همان طور که می‌دانید، تولیدات سینمای ایران در منگنه‌ای از ساده‌انگاری که به آن ابتذال در ساخت پروژه‌ها هم گفته می‌شود، از یک طرف و از طرف دیگر تولیدات زیرزمینی که خود حکایت دیگری دارند، قرار دارد. چطور می‌شود یک وجه مشترک و یک شیوه تولیدی -صرف نظر از مضمون‌های مختلف‌شان- برای تولید آثار سینمایی و تلویزیونی فراهم آورد؟ / میرفخرایی: باید بگویم صنعت سینما با وجود پیشرفت تکنولوژی ابزارها و کارهای کامپیوتری بسرعت در حال تغییر است. اگر می‌خواهیم در آینده در این مسابقه جهانی مکانی داشته باشیم باید علم این کار را در هر زمینه‌ای پیدا کنیم که این مورد تنها با کوشش خانه سینما و دانشکده‌های سینمایی امکان پذیر است. اگر از این مورد غفلت کنیم، قافیه را باخته‌ایم و سینمای موفق ما به تاریخ خواهد پیوست.