نام پاسارگاد برای بیشتر ایرانیها با تصویر آرامگاه پلکانی کوروش هخامنشی گره خورده است، اما این مجموعه جهانی چندین بنای شگفتانگیز و سنگنگارههای ارزشمند دیگر نیز دارد که در بازدید از این سایت تاریخی نباید از قلم انداخت.
به گزارش ایرنا، پایگاه میراث جهانی پاسارگاد همواره در میان پنج میراث تاریخی ایران است که بیشترین بازدید گردشگران داخلی و خارجی را دارد.
این میراث جهانی که در فاصله ۱۳۰ کیلومتری شیراز واقع شده، در برنامه سفر بسیاری از جهانگردان قرار میگیرد و گردشگران ایرانی نیز از سراسر کشور به هوای بازدید از آرامگاه کوروش، عزم سفر به پاسارگاد میکنند.
با این حال اگر از بسیاری از ایرانیها بخواهیم درباره میراث جهانی پاسارگاد سخن بگویند، تنها آرامگاه کوروش را میشناسند، در حالی که بازدید از سنگنگاره شکوهمند انسان بالدار، بقایای تل تخت ارگ سلطنتی، کاخهای بارعام و اختصاصی کوروش و مادر باغهای تاریخی ایرانی و هندی میتواند مهیج باشد و چشمها را به شکوه معماری ایرانی، خیره کند.
میتوانید در این گزارش با ما همراه شوید تا با یکدیگر، گردشی چند دقیقهای در پایگاه میراث جهانی پاسارگاد داشته باشیم.
کاخ بارعام؛ نخستین تالار ملل در پاسارگاد
کاخ بارعام، کاخ پذیرایی کوروش بوده که در آن از میهمانان و مقامات ملل مختلف که زیر چتر امپراتوری هخامنشی قرار داشتهاند پذیرایی میکرده و برخی معتقدند که میتوان این کاخ را نخستین تالار ملل خواند، جایی که پادشاه هخامنشی و شاهان ملل همه سرزمینهای تحت سیطره این امپراتوری جهانگیر، بحث و گفتوگو میکردهاند و بسیاری از مفاهیم بلند انسانی، حقوق بشر و برابری انسانها از همین جا نشر یافته است.
این کاخ از یک تالار مرکزی و چهار ایوان تشکیل شده که بقایای برافراشته کمی از آن بر جای مانده است اما هنوز هم میتوان شکوه معماری و سنگنگاری هخامنشی را در آن دید.
از هشت ستون تالار مرکزی، تنها یک ستون پابرجاست که ۱۳ متر ارتفاع دارد و زیرستونها و سرستونهای این بنا از سنگ سیاه و بدنه ستونها از سنگ سفید ساخته شده است.
تالار مرکزی از چهار درگاه به چهار ایوان کاخ ارتباط دارد، ایوانهایی که درگاه آنها صحنه ظهور و بروز هنر سنگتراشان پارسی بوده است.
درگاه شمال غربی، با نقش پای انسان و عقاب به ایوان ۱۶ ستونی شمال غربی ارتباط دارد و درگاه شمال شرقی نیز به بزرگترین ایوان کاخ راه مییابد که ۴۸ ستون، آن را استوار و شکوهمند نگاه میداشته است.
درگاه جنوب شرقی با نقش ترکیبی انسان، ماهی و گاو به یک ایوان ۱۶ ستونی راه دارد و درگاه جنوب غربی با نقش پای انسان و حیوان به ایوانی ۲۸ ستونی راه مییابد، نقشهایی که باستانشناسان معتقدند، از آیین و فرهنگ آشوری و دیگر ملل الهام گرفته شده و ایرانیان به آنها معانی متناسب با روحیات و باورهای خود دادهاند.
این کاخ همچنین میزبان یکی از کهنترین سنگنبشتههای میخی است که در آن به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده «من کوروش شاه هخامنشیام».
بازدید از اقامتگاه کوروش هخامنشی
یکی دیگر از بناهای شکوهمند مجموعه پاسارگاد، کاخ اختصاصی کوروش است که در یکهزار و ۳۰۰ متری شمال شرق آرامگاه کوروش واقع شده و بیش از سه هزار متر مربع وسعت دارد.
اگرچه بقایای کمی از آن بر جای مانده اما باستانشناسان معتقدند که با توجه به پلان و ساختار معماری بنا، کاربری این کاخ به عنوان اقامتگاه و منزل مسکونی کوروش بزرگ بوده است.
این کاخ نیز از یک تالار مرکزی و دو ایوان شرقی و غربی تشکیل شده و در گوشههای شمالی و جنوبی ایوان غربی کاخ دو اتاق وجود داشته که آثار کمی از آنها باقی مانده است.
این کاخ دارای دو درگاه اصلی است که در ایوانهای شرقی و غربی باز میشده و همچنین دو درگاه فرعی که در قسمت جنوب و شمال تالار تعبیه شدهاند.
برج سنگی و یک سنگنگاره شگفتانگیز
یکی دیگر از بناهای شکوهمند پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، برج سنگی چهارگوشی است که باستانشناسان معتقدند ساخت آن مربوط به آغاز دوره هخامنشیان است و اکنون تنها یکی از چهار دیواره این برج سنگی برجای مانده که ارتفاع آن نزدیک به ۱۴ متر است.
این بنا از نگاه معماری و هنری یکی از شاهکارهای مهندسان و هنرمندان هخامنشی به شمار میآید، چنانکه بلوکهای سنگی آن به گونهای روی هم قرار گرفته که در برخی از رجها به سختی میتوان دو بلوک را از هم تشخیص داد.
اگرچه درباره کاربری این بنا گمانهزنیهای متعددی از جمله گنجخانه کوروش تا مقبره کمبوجیه وجود دارد اما انگاره استوارتر، آن است که این بنا با توجه به نقشه و معماری آن کارکردی آیینی داشته و در ساخت کعبه زرتشت در نقش رستم نیز از این بنا الگوبرداری شده است.
سنگنگاره انسان بالدار هم یکی از سالمترین نقشهای برجای مانده در پاسارگاد است که اینجا خودنمایی میکند و بازدیدکنندگان را به حیرت وا میدارد.
این سنگنگاره حاوی مفاهیم عمیق اندیشه بلند انسانی کوروش بزرگ است و نقش مردی را با ردای بلند و تاجی بر سر نشان میدهد که چهار بال او را در برگرفتهاند.
در ایجاد این نقش از هنر و فرهنگهای ملل باستان مصر، عیلام و آشور الهام گرفته شده و هر قسمت آن بیانکننده حضور نمایندهای از ملتهای گوناگون است.
پادشاه هخامنشی با ایجاد این سنگنگاره، همزمان با تلفیق المانهای هنری و فرهنگی اقوام، نوعی اتحاد و همدلی را میان مردمان سرزمینهای مختلف ایجاد کرده است.
علامه طباطبایی این سنگنگاره را با شخصیت ذوالقرنین (صاحب دو شاخ) که در قرآن مجید از او به عنوان شاهی جهانگیر و دادگر و نظرکرده یاد شده، منطبق دانسته است و آن را همان کوروش بزرگ میداند.
نگاهی به نخستین ارگ سلطنتی ایران باستان
تل تخت نیز یکی دیگر از میراث سنگی برجای مانده در پایگاه میراث جهانی پاسارگاد است که محل ارگ سلطنتی هخامنشی بوده است.
این ارگ متشکل از سنگهای مکعبی بزرگ به ارتفاع ۱۵ متر است که در حاشیه شمالی، جنوبی و غربی تپه بزرگ طبیعی به شکل سکویی عظیم چیده شده تا بناهای باشکوهی بر فراز آن ساخته شود.
در حقیقت تختگاه بنا بر سنت آن زمان ارگ سلطنتی پایتخت کوروش بزرگ بوده و او برای ساخت دیواره تختگاه از ماهرترین معماران و سنگتراشان سرزمینهای تحت حکومت شاهنشاهی، یعنی هنرمندان سرزمینهای لودیه و ایونی استفاده کرده است.
باستانشناسان معتقدند که نقشه این ارگ پس از مرگ کوروش بزرگ تغییر پیدا کرد و تختگاه را به دژ یا گنجخانه بزرگی تبدیل کرد و ۲۰۰ سال بعد این گنجینه از سوی سربازان مقدونی به تاراج رفت.
باغ شاهی پاسارگاد، مادر باغهای تاریخی ایران و هند
پردیس پاسارگاد سیمایی از یک باغ با طرح و سلیقه ایرانی را نشان میدهد که برای نخستین بار در فلات ایران یک نوآوری در ایجاد باغهای سلطنتی به شمار میآید.
این باغ که تنها پلانهایی از آن بر جای مانده را میتوان مادر باغهای ایرانی دوره صفوی و باغهای شاهی هند دانست.
بقایای برجای مانده نشان میدهد که درختان گوناگون و گلهای رنگارنگ سرتاسر پردیس را فرا گرفته و نمودی از بهشت را رقم زده است.
درختان و چمنزار باغ شاهی پاسارگاد با آبراهههایی آبیاری میشده که از ۲ بخش جویهای عبور آب و حوضچهها تشکیل میشود و تاکنون نزدیک به یکهزار و ۱۰۰ متر از آبنماهای باغ کاوش شده و از زیر خاک بیرون آورده شده است.
کوشکهای باغ شاهی به نوعی مکمل آبنماها بوده و امروزه تنها بقایای کمی از آنها در شرق و جنوب باغ مرکزی باقی مانده است.
بنابراین، اگر به فارس و پاسارگاد سفر کردید، این آثار شگفتانگیز باستانی ارزش آن را دارد تا یک روز از سفر خود را به تماشای میراث سنگی پاسارگاد اختصاص دهید و با درنگ بیشتری از آن گذر کنید.
مرمت و حفاظت از میراث کوروش در دستورکار دولتمردان
مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در خصوص حفاظت و مرمت از این میراث گرانبهای ایرانی به خبرنگار ایرنا گفت: فاز سوم پروژه حفاظت و مرمت آرامگاه کوروش با هدف پاکسازی، مرمت بلوکهای سنگی آسیبدیده و بازسازی فضاهای کمبود در بدنه آرامگاه در حال انجام است.
محمد نصیری حقیقت افزود: پروژه حفاظت و مرمت کاخ بارعام نیز در فاز اول با هدف ساماندهی و جانمایی بلوکهای رها شده در بنا و محیط پیرامونی آن در حال انجام است.
او ادامه داد: فاز چهارم پروژه حفاظت و مرمت حیاط مرکزی کاروانسرای مظفری واقع در محوطه میراث جهانی پاسارگاد نیز توسط تیم حفاظت و مرمت پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در جریان است.