مهشید میرمعزی میگوید: در دنیای سراسر ماشینیشده چه دلنشین است که یک چیزهایی برای انسان باقی بماند؛ ترجمه هم یکی از اینهاست.
این مترجم زبان آلمانی در گفتوگو با ایسنا درباره استفاده یا کمک از هوشواره (هوش مصنوعی) برای ترجمه ادبی و تأثیر این موضوع بر کیفیت آثار، با بیان اینکه درباره این موضوع خیلی بحث میشود و فقط در ایران مطرح نیست، گفت: هنوز هوش مصنوعی را در زبان فارسی قادر به ترجمه ادبی نمیدانم؛ البته شاید در آینده و با توجه به سرعت پیشرفت هوش مصنوعی، این مسئله امکانپذیر شود.
او با اشاره به حضورش در همایش بینالمللی مترجمان در برلین گفت: در این همایش ۲۳ مترجم از ۲۱ کشور حضور داشتند و یکی از موضوعاتش «هوش مصنوعی» بود. بسیاری از مترجمان و همکاران ما در کشوهای اروپایی میگفتند: «هوش مصنوعی در بسیاری موارد جانشین ما شده و چندین همکار ما را بیکار کرده است.» در طول این همایش به ناشران مختلف سر میزدیم و با استقبال آنها روبهرو میشدیم، چون بسیار به ترجمه آثار منتشرشدهشان به زبانهای دیگر علاقهمند بودند. جالب است که بیشتر ناشران مطرح، هنوز کارهای خوبشان را به دست هوش مصنوعی نمیدهند و با مترجم کار میکنند. حالا اینکه مترجمان چقدر از هوش مصنوعی استفاده میکنند، خودشان میدانند.
میرمعزی سپس گفت: یک مترجم ایتالیایی میگفت در بعضی از انتشاراتیها چندین مترجم بیکار شدهاند و کار آنها را به هوش مصنوعی سپردهاند. خانمی آلمانی که از زبان عربی ترجمه میکرد هم به من میگفت ما باید خوشحال باشیم، فعلاً هوش مصنوعی در زبانهای عربی و فارسی چندان پیشرفت نداشته است. البته فاصله این گفتوگوها تا زمان حال، شش ماه است و در این بین باز تغییرات و پیشرفتهای زیادی در این حوزه وجود داشته است. به طور کلی هوش مصنوعی در حوزه زبان فارسی به اندازه زبانهای اروپایی پیشرفت نکرده است. در هر صورت من از این موضوع ناراحت نیستم. آن هم نه برای اینکه بیکار نمیشوم. ترسی برای از دست دادن کارم ندارم. بیشتر برای این است که در دنیای سراسر ماشینیشده چه دلنشین است که یک چیزهایی برای انسان باقی بماند. ترجمه هم یکی از اینهاست. آیا هوش مصنوعی میتواند «در جستوجوی زمان از دسترفته» را آنطور که مهدی سحابی ترجمه کرده است، ترجمه کند؟ خیلی بعید میدانم اگر هم بتواند حداقل به عمر من قد نمیدهد.
میرمعزی با بیان اینکه هوش مصنوعی میتواند به عنوان یک ابزار کمکی خوب باشد، اظهار کرد: هوش مصنوعی و ابزارهای دیگر برای این ساخته شدهاند که کار ما را در برخی زمینهها سادهتر کنند؛ نه اینکه فقط برای دستکاری عکسها از آن استفاده کنیم یا بدهیم کل یک متن ادبی را ترجمه کند. البته این را هم باید بگویم ما چند سال پیش عکسها و ویدئوهایی را میدیدیم و خیلی راحت باورمان میشد که واقعی هستند اما حالا خیلی سریع تشخیص میدهیم که کار هوش مصنوعی است. همین اتفاق در آثار ترجمه، پایاننامهها و دیگر چیزها هم اتفاق میافتد، زیرا هوش مصنوعی در هر صورت رد پایش را باقی میگذارد. آن هم نه از عمد، بلکه چون برنامهریزیاش طوری است که همچنان نمیتواند جانشین مغز انسان شود.
مترجم «دروغها درباره مادرم»، «ما که خواهریم» و «وزن کلمات» تأکید کرد: کلی احساس، غم، شادی، عشق، نفرت و … در یک متن ادبی وجود دارد و این احساسات را یک انسان که همه آنها را تجربه کرده است، میتواند درک کند و بعد به خوبی در قالب کلمه بازگو کند. هوش مصنوعی نمیتواند. ممکن است ترجمهای بدون نقص از یک جمله به شما بدهد، ولی حسی در آن نیست.
او با بیان اینکه خودش از هوش مصنوعی برای ترجمه استفاده نمیکند، ادامه داد: اگر بخواهم از هوش مصنوعی استفاده کنم، به عنوان دیکشنری استفاده میکنم. گاهی هم دعوایمان میشود. به او میگویم «چرا سؤالهای من را با سؤال جواب میدهی؟ میگویم معادل بهتر بده.» از هوش مصنوعی استفاده ابزاری میکنم. همان استفادهای که باید باشد. گاهی هوش مصنوعی را امتحان میکنم. مثلاً جمله را ترجمه میکنم و ترجمه همان جمله را از هوش مصنوعی هم میپرسم. بعد باز به این نتیجه میرسم که با وجود بینقص بودن جمله هوش مصنوعی، جمله من انسانیتر است، حتی اگر نیاز به ویرایش داشته باشد.
این مترجم سپس گفت: ما در دنیای پرشتاب زندگی میکنیم. یادم میآید زمانی فیش تهیه میکردم و میرفتم کتابخانه پژوهشکده علوم انسانی و از دایرةالمعارفها معنای واژهها را تکبهتک در میآوردم. الان سریع کلمه را وارد میکنید و معنایش را پیدا میکنید و پانوشت میدهید و تمام میشود. همه عجله میکنیم، کلاً عجول شدهایم و میخواهیم زود به نتیجه برسیم. تازه ما از نسل قدیم هستیم. نسل جدید که کمحوصلهتر هم شده است. اگر از طریق هوش مصنوعی کتاب را بخواند که خوب است. کاش نگوید خلاصه کتاب را به من بده، حوصله ندارم آن را بخوانم!
میرمعزی با بیان اینکه هر کدام از ما به نوعی درگیر هوش مصنوعی شدهایم، یادآور شد: مدام هوش مصنوعیهای مختلف را امتحان میکنم و شاهد پیشرفتشان هستم. تعدادشان هم هر روز بیشتر میشود. وسوسه بزرگی است که بهجای سر وکله زدن با کلمات و فکر کردن درباره آنها، جمله را به هوش مصنوعی بدهیم تا برایمان ترجمه کند. حال این مسئله مطرح میشود آیا منِ مترجم خودآزار هستم که دوست دارم برای ترجمه زحمت بکشم؟ به نظرم اسم این کار خودآزاری نیست، بلکه بالا بردن کیفیت کار است. در شرایط اقتصادی فعلی کشور، اگر کسی سراغ کتاب میرود، حداقل باید کتابی از هر لحاظ باکیفیت به دستش برسد.