نیما یوشیج را معمولاً با انقلابی که در شعر فارسی به وجود آورد و عبور از ساختارهای کلاسیک شعر می‌شناسیم؛ اما آیا می‌توان شخصیت و جایگاه تاریخی او را فقط در همین تحول خلاصه کرد؟ «بیژن هنری‌کار»، نویسنده و پژوهشگر ادبیات و فرهنگ، در این گفت‌وگو از وجوه کمتر دیده‌شده نیما می‌گوید؛ از اندیشه فلسفی و پیوند عمیقش با طبیعت و فرهنگ بومی مازندران تا دغدغه‌های اجتماعی، استقلال فکری و تأثیر نگاه تحول‌خواهانه‌اش بر هنر ایران. او معتقد است نیما را باید فراتر از یک شاعر نوگرا شناخت؛ چراکه «نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است».
به گزارش ایرنا، «نیما یوشیج» را می‌توان یکی از نقاط عطف تاریخ فرهنگ و ادبیات معاصر ایران دانست؛ شاعری که از حدود یک سده پیش با عبور از قواعد تثبیت‌شده شعر کلاسیک، نه‌تنها ساختار و زبان شعر فارسی را دگرگون کرد، بلکه افق تازه‌ای پیش روی هنر و اندیشه در ایران گشود.
با این همه، شناخت نیما همچنان در بسیاری از روایت‌ها به نوآوری‌های ادبی او محدود مانده است؛ گویی اهمیت تاریخی‌اش را باید صرفاً در شکستن قالب‌های شعری جست‌وجو کرد. حال آن‌که در پس این تحول ادبی، شخصیتی چندوجهی قرار دارد که اندیشه، تجربه زیسته، شناخت طبیعت، حساسیت اجتماعی و استقلال فکری، اجزای جدایی‌ناپذیر جهان او هستند.
بازخوانی نیما از این منظر، فرصتی برای شناخت نسبتِ میان «ادبیات و زندگی»، «نر و جامعه» و «نوآوری و اندیشه» است. او فقط در پی تغییر شکل و فرم شعر فارسی نبود؛ به ضرورت تحول در دیگر عرصه‌های هنری نیز می‌اندیشید و هنر را در پیوند با انسان و جامعه معنا می‌کرد. شاید به همین دلیل است که میراث فکری او را نمی‌توان در مرزهای شعر نو متوقف کرد و همچنان می‌توان از نامه‌ها، یادداشت‌ها و آثارش پرسش‌های تازه‌ای بیرون کشید.
به مناسبت یکصد و بیست‌ونهمین سالروز تولد نیما یوشیج، در گفت‌وگو با بیژن هنری‌کار، نویسنده، شاعر و پژوهشگر ادبیات و فرهنگ، کوشیده‌ایم از قاب آشنای نیما به‌عنوان بنیان‌گذار شعر نو فراتر برویم و ابعاد کمترشناخته‌شده شخصیت و اندیشه او را بررسی کنیم؛ از تأثیر فلسفه و فرهنگ بومی مازندران بر شکل‌گیری جهان‌بینی‌اش تا مواجهه انتقادی با جامعه، نسبتش با جریان‌های سیاسی، تأثیرگذاری بر هنرهای دیگر و این پرسش که آیا برای عبور از نیما، ابتدا باید او را بهتر شناخت؟
آقای هنری‌کار، تصویری که از نیما ارائه شده و بیشتر شناخته می‌شود، تصویر شاعری نوگراست که فرم و قالب شعر فارسی را تغییر داده و ساختارشکنی کرده است. اما به باور بسیاری از صاحب‌نظران، نیمای دیگری در پس‌زمینه این چهره وجود داشته که کمتر دیده شده است. از نگاه شما، نیما را با چه تصویری باید شناخت؟
واقعیت این است که جامعه فقط با یکی از ابعاد شخصیت نیما آشنا شده است؛ همان بُعدی که او از طریق آن، اندیشه‌ها، بینش و دغدغه‌هایش را به جامعه عرضه کرد. شاعر نام‌آشنای مازندرانی، اگرچه در شعر فارسی گامی بزرگ برداشت و نامش را در تاریخ ادبیات ایران جاودانه کرد، اما صرفاً با تکیه بر شعر به چنین جایگاهی نرسید.
او انسانی چندبعدی بود که در جامعه‌ای سنتی و متکی بر قواعد و ساختارهای کلاسیک، حرف و اندیشه‌ای نو ارائه کرد تا جامعه را به سمت بیداری و نوگرایی درست هدایت کند.
نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است
بیژن هنری‌کار - نویسنده، پژوهشگر فرهنگ و ادبیات
نیمایی که شما به آن اشاره می‌کنید، صرفاً محصول دغدغه‌مندی، اندیشه‌ورزی و علاقه به ادبیات است؟
سهم جامعه‌ای را که نیما در آن می‌زیست و رشد کرد، نباید نادیده گرفت. او در سال ۱۲۷۶، در دوره مظفرالدین‌شاه قاجار، به دنیا آمد و دوران مشروطه را درک کرد. پدرش فردی اهل فرهنگ و از بنیان‌گذاران کتابخانه ملی ایران بود و با آزادی‌خواهانی مانند امیرمؤید سوادکوهی رفت‌وآمد داشت. خودش در مدرسه سن‌لویی درس خواند و با زبان فرانسه آشنا شد. هم‌زمان با نوجوانی و جوانی او، جریان‌های روشنفکری در کشور شکل گرفته بودند. همه این عوامل و بسیاری از ویژگی‌های خاص دیگر بر نیما تأثیر گذاشتند. با این حال، این زمینه‌ها بدون عزم، ایستادگی و اندیشه‌ورزی شخصی مانند نیما نمی‌توانستند در ماندگاری و اثرگذاری او نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.
علاقه او به فلسفه نیز در شکل‌گیری شخصیت نیما مؤثر بود. ارتباط خوبش با علامه محمدصالح حائری مازندرانی به درک بیشتر او از فلسفه کمک کرده بود. جایی خوانده‌ام که همیشه یک کتاب فلسفه بر بالینش داشت؛ یعنی در این حوزه مطالعه مستمر می‌کرد. معتقدم اگر نیما اشرافی را که به فلسفه داشت پیدا نمی‌کرد، به نیمایی که امروز می‌شناسیم تبدیل نمی‌شد. دیگر شاعران هم‌روزگارش چنین اشرافی به فلسفه نداشتند.
نیمایی که از او صحبت می‌کنیم، حاصل مجموعه‌ای از عوامل شخصی و محیطی است. حتی به نظر من، ویژگی‌های شخصیتی برآمده از فرهنگ بومی مازندران، که نیما علاقه زیادی به آن داشت، سهم مهمی در شکل‌گیری این شخصیت داشتند. در مجموع، به باور من، نیمای شاعر محصول نیمای اندیشمند است.
نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است
اگر نوگرایی نیما در شعر فارسی را حلقه اصلی یا نهایی زنجیره عوامل ماندگاری او بدانیم، می‌بینیم که پیش از نیما هم افرادی تلاش کردند این مسیر را آغاز کنند، اما موفق نشدند. آن‌ها نیز در همان دوره زندگی می‌کردند و شرایط جامعه را درک کرده بودند. وجه تمایز نیما با این افراد و حتی بزرگان اثرگذار هم‌عصرش، مانند عارف قزوینی، ملک‌الشعرای بهار و ایرج میرزا، که آن‌ها هم دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی داشتند، چه بود؟
درست است. پیش از نیما هم افرادی مانند تقی رفعت، ابوالقاسم لاهوتی، صدرالدین عینی، شمس کسمایی و چند تن دیگر در این مسیر گام‌هایی برداشتند، اما نیما از امتیاز دیگری برخوردار بود؛ او در بطن جامعه حضور داشت. هر آنچه را در شعر و آثارش بیان می‌کند، به‌طور کامل لمس کرده و دیده بود؛ از مسائل اجتماعی گرفته تا عناصر طبیعی.
در آثار شاعران دیگری مانند ملک‌الشعرای بهار و عارف قزوینی نیز نقدهای سیاسی و اجتماعی دیده می‌شد، اما زبان بیان و نوع نگاه آن‌ها همان چیزی بود که از گذشته دریافت کرده بودند. در حالی که نیما رنج جامعه را پس از لمس کردن، با نگاهی موشکافانه‌تر و زبانی صریح‌تر و روان‌تر وارد شعرش کرد. این موضوع در روزنوشت‌ها و دیگر آثارش هم قابل مشاهده است.
حتی صرف‌نظر از مسائل اجتماعی، این‌که طبیعت در آثار نیما به‌عنوان عنصری برای بیان اندیشه‌های اجتماعی پررنگ‌تر و کاربردی‌تر از آثار بسیاری از شاعران دیگر است، دلیل مهمی دارد؛ حضور همیشگی او در طبیعت و شناخت عمیق‌اش از جغرافیای پیرامونی.
به صحرا رفتن و در طبیعت زندگی کردن، با این‌که صرفاً وصف گل را در شعر بیاوری، بسیار متفاوت است. او گل را لمس می‌کند. باران را با پیشینه‌های فرهنگی سرزمین پدری و زبان مادری‌اش می‌شناسد و به شعر می‌کشاند. به همین دلیل است که در شعر مشهور «افسانه» تصاویر فراوانی می‌بینید. این شعر شبیه یک فیلم است.
نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است
طبیعت در شعرهای منوچهری هم پررنگ است، اما به نظرم او نیز طبیعت را بیشتر از روی دست شاعران دیگر توصیف کرده است. در حالی که نیما طبیعت را، مانند جامعه، از نزدیک لمس و درک می‌کرد. به همین دلیل روایت‌هایش واقعی‌تر است. مواجهه نیما با مشاهدات اجتماعی و طبیعتی که روایت می‌کند، عمیق و درونی است؛ گویی همه جزئیات را با تمام وجود تجربه کرده است.
نیما روحیه‌ای یاغی‌گرانه هم داشت. اگر روحیه کوهستانی و جنگنده او نبود، با همه اشرافی که به فلسفه، ادبیات، طبیعت و جامعه داشت، باز هم نمی‌توانست به موفقیت برسد.
همین مجموعه ویژگی‌ها، دغدغه‌مندی و حضور در متن جامعه، نیما را ساخت. این زنجیره را در دیگران کمتر می‌بینید. برای مثال، ملک‌الشعرای بهار را می‌توان از نظر ادبی در سطح انوری، فرخی و عنصری قرار داد، اما بسیاری از وجوه دیگری را که نیما داشت، او نداشت.
نکته قابل توجه درباره نیما این است که او همه عناصر، حتی طبیعت را، در خدمت انتقال مفهوم و پیام قرار داده است.
بله. او بارها تأکید کرده که هنر باید در خدمت جامعه باشد. مفهوم «هنر برای همه» را نیما چند دهه پیش در اندیشه و آثارش فریاد زده بود. باور داشت هنر باید نموداری از آدمیت و در خدمت انسان باشد. او فقط به شعر و ادبیات فکر نمی‌کرد. کارکرد شعر در آثار نیما، بیدار کردن جامعه است. هنوز هم کارکرد شعر و هنر می‌تواند و باید همین باشد.
پویایی و حرکت در تمام شعرهای او وجود دارد. حتی زمانی که زبانش تلخ است و شرایط زندگی‌اش سخت، باز هم این پویایی و جوشش در شعر او جاری است.
وجه تمایز مهم دیگر نیما این بود که منتقد بود، اما به معنای متعارف کلمه سیاست‌زده نبود. با این‌که در برهه‌ای کاملاً سیاست‌زده از تاریخ معاصر ایران زندگی کرد و در آثارش ردپای اعتراض به‌وضوح دیده می‌شود، خودش به هیچ گروه و دسته سیاسی وابسته نشد. آثارش را نشریات وابسته به جریان‌های سیاسی و روشنفکری منتشر می‌کردند، اما او عضو هیچ‌کدام از این جریان‌ها نبود.
برادرش لادبن وارد فعالیت‌های سیاسی شده بود، اما نیما هرگز تحت تأثیر هیچ جریان سیاسی قرار نگرفت. در نامه‌ای به لادبن نوشته است: «حتی لنین هم نمی‌فهمد من چه می‌گویم.» جامعه برای او در اولویت بود.
اما خود جامعه را هم همواره نقد می‌کرد. در بسیاری از آثارش، به‌ویژه روزنوشت‌ها و نامه‌هایش، می‌توان نقدهای صریح او به جامعه را دید.
درست است. او خود جامعه را هم نقد می‌کرد، اما نقدش از سر دلسوزی و دغدغه‌مندی نسبت به همان جامعه بود. در یادداشت‌هایش نوشته است: «بی‌روح بودن آدم‌ها من را خسته می‌کند.» او بر درک رنج دیگران تأکید و باور جدی داشت. معتقد بود جامعه باید با درکی مشترک به تعالی برسد. در یکی از یادداشت‌هایش نوشته است: «هر پرنده‌ای رنج خود را می‌فهمد و انسان از آنجا آغاز می‌شود که درد دیگران را می‌فهمد.»
برای همین است که «آی آدم‌ها» و آثاری از این دست را سرود؟
بله. در روزنوشت‌هایش از دوران زندگی در بارفروش، بابل امروز- به‌وضوح می‌توان انتقاد او به خود جامعه را هم دید. این واقعیت دارد که امید چندانی به جامعه زمان خودش نداشت و به همین دلیل بیشتر برای جوان‌ها می‌نوشت. در دست‌نوشته‌هایش معمولاً جوانان را مخاطب قرار داده و تأکید کرده است که حرف‌هایش پس از مرگ بیشتر درک خواهد شد. اتفاقاً نگاه درستی هم به خودش و میزان اثرگذاری‌اش در جامعه ایران داشت. هنوز در بسیاری از آثارش فضاهای قابل تأملی وجود دارد که جای پردازش دارند.
نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است
«افسانه» را در ۲۵سالگی و اوج جوانی سرود، اما این اثر هنوز هم حرف و رنگ دارد و فضاهایی در آن دیده می‌شود که قابل تأمل است. یک سده پس از خلق این اثر، همچنان می‌توان از آن الهام گرفت، روی آن کار اساسی کرد و بر اساس آن اثری زیبا به وجود آورد.
می‌توان گفت بدون نیما هم این تغییر در مسیر ادبیات و شعر ایران اتفاق می‌افتاد؟
خود نیما اطمینان داشت که این تغییر باید اتفاق بیفتد و خواهد افتاد. از نگاه او، این تغییر و تحول یک ضرورت تاریخی بود. به هر حال جرقه‌های تحول‌خواهی در ادبیات ایران شکل گرفته بود و این مسیر باید ادامه پیدا می‌کرد. اما نیما تحقق این تغییر را به گذر زمان نسپرد و خودش پیش‌آهنگ شد. مهم‌تر این‌که یقین داشت با وجود همه چالش‌ها و موانع پیش رو، این تغییر را رقم خواهد زد. همین یقین، اطمینان و اعتمادبه‌نفس، به او توان ایستادگی می‌داد.
در همه یادداشت‌ها و روزنوشت‌هایش این نگاه را با قوت و اعتمادبه‌نفس بیان کرده است؛ آن هم در زمانه‌ای که بسیاری در برابرش ایستاده بودند. اما بعدها به‌تدریج افرادی مانند شاملو، اخوان و سایه به او نزدیک شدند و با شهریار نیز ارتباط پیدا کرد.
نیما درست حدس زده بود. اندیشه‌ها و آثارش بر آثار دیگران تأثیر گذاشت. به نظر من، «افسانه» نیما بر منظومه «حیدربابا» شهریار تأثیر داشته است. حتی منظومه مازندرانی «چکل» سروده محمدعلی کاظمی سنگدهی هم به نوعی تحت تأثیر «حیدربابا» و «افسانه» قرار دارد.
بسیاری بر این باورند که اندیشه نیمایی بر سایر هنرها هم اثر گذاشته است.
بی‌تردید همین‌طور است. تحول‌خواهی ساختاری برای نیما به شکستن قالب‌های شعر محدود نمی‌شد. او علاوه بر دغدغه جامعه، تأکید می‌کرد که نه‌فقط در شعر فارسی، بلکه در کل فضای هنری ایران به تغییر نیاز داریم تا بتوان حرف‌ها و پیام‌های تازه‌تری ارائه کرد.
در یکی از یادداشت‌هایش صریح و مستقیم به این موضوع اشاره کرده و نوشته است: «سه چیز در ایران محتاج تغییر است: موسیقی، نقاشی و شعر. » سپس درباره دلایل ضرورت تغییر در هر یک از این هنرها توضیحاتی داده است.
نیمای شاعر، محصول نیمای اندیشمند است
او معتقد بود باید در این سه حوزه به ساختارشکنی روی آورد. زنده‌یاد «هانیبال الخاص» به‌شدت تحت تأثیر نیما قرار داشت. «بهرام دبیری»، نقاش پیشکسوت و از چهره‌های شاخص هنر معاصر ایران، نیز می‌گوید: «نقاشی معاصر ایران متأثر از نیماست و تنها متن تئوریک هنر نو به زبان فارسی نامه‌های نیما بود که چشم ما را به چشم‌اندازهای نو باز کرد. نیما جهان ما را تغییر داد؛ هویت، چشم‌انداز و عاطفه ما را نو کرد. »
در موسیقی هم «حسین علیزاده» و زنده‌یاد «محمدرضا لطفی» تلاش‌هایی کردند. اما به نظرم هنوز آنچه مورد نظر نیما بود، به‌طور کامل محقق نشده است. پیش‌آهنگ این حوزه هم حسین علیزاده است که تلاش زیادی در این زمینه کرده است. اندیشمند و اهل کتاب و فرهنگ است. در برخی آثارش، مانند «نی‌نوا»، این نوگرایی اثرگذار را می‌توان دید. باور من این است که حسین علیزاده پرچمدار تغییر در موسیقی ایران است و البته به نظرم همه این تحولات از اندیشه نیما تأثیر پذیرفته‌اند.
موج مخالفتی که آن زمان با نیما و ساختارشکنی‌هایش وجود داشت، به نظر شما ناشی از حسادت بود یا واقعاً پایبندی به اصول و سنت‌ها و ساختار موجود ادبیات؟
به باور من، بیشتر این مقاومت ناشی از پایبندی به معیارهای کلاسیک بود. در تاریخ ادبیات و شعر ایران، تنها دوره‌ای که می‌توان آن را به مرز قبل و بعد تقسیم کرد، دوره شعر نیماست. سده‌ها بود که مجموعه‌ای از اصول در ساختاری مشخص پابرجا مانده بود و حالا او قصد داشت، پس از چند تلاش ناموفق دیگران، این کار را به سرانجام برساند. طبیعی بود که با مخالفت روبه‌رو شود. اما چندوجهی بودن او باعث شد موفق شود و در میان آن همه نام، ماندگار بماند.
نیما در آثارش به‌شدت انسانی فکر می‌کرد. دیگران معمولاً شاعرانه نگاه می‌کنند یا وجه شاعرانگی‌شان پررنگ‌تر است. او فقط شعار نداد، بلکه عمل کرد. در خیابان قدم می‌زد و زندگی مردم را می‌دید. به حوزه‌هایی که در آن‌ها فعالیت می‌کرد مسلط بود و آگاهی داشت.
برخی صاحب‌نظران می‌گویند در نیما ماندن هم درست نیست و با اندیشه‌های نوگرایانه او همخوانی ندارد. به زبان ساده‌تر، می‌گویند باید از نیما عبور کنیم. به نظر شما زمان عبور از نیما رسیده است یا هنوز جای تأمل در نیما و آثارش وجود دارد؟
در مورد نقد نیما معتقدم حتی برخی افراد با وجود بزرگی و تخصصی که در یک حوزه مشخص دارند، لزوماً نمی‌توانند درباره نیما نقدی جامع و معتبر ارائه کنند؛ چون حوزه تخصصی آن‌ها متفاوت است.
اما در مورد عبور از نیما؛ بی‌تردید عبور از او اشکالی ندارد. ولی نکته این است که او جایگاه خودش را دارد. مانند «صادق هدایت» که هنوز زوایایی از شخصیت و آثارش شناخته نشده است، نیما هم چهره‌ای است که باید درباره‌اش بیشتر کار کرد. هنوز احساس می‌کنیم مجموعه کاملی از آثار نیما در دسترس نیست و شناخت‌نامه جامعی از او نداریم. به همین دلیل همچنان باید روی نیما مکث کنیم و از آثارش حرف تازه بیرون بکشیم.
پس از چند سده، حافظ‌پژوهان همچنان روی آثار حافظ کار می‌کنند، اما هنوز نیماپژوهی جامعی نداریم که ابعاد مختلف شخصیت و آثار او را بررسی کند. تکرار می‌کنم که عبور از نیما کار بدی نیست، اما به شرط آن‌که یک گام به جلو برداریم. کسی که می‌خواهد کار نو کند و حرف تازه‌ای بزند، باید بر همه ابعاد آن زمینه اشراف داشته باشد. ممکن است حرف و نگاهی در دوره‌ای رواج پیدا کند و بعد هم تب آن فروکش کند. شاعران و هنرمندان زیادی در یک دوره و بازه زمانی کوتاه برجسته شدند، اما امروز نامی از آن‌ها نیست. برای برداشتن گامی رو به جلو و عبور از نیما، باید مانند خود او که از گذشتگان عبور کرد و ماندگار شد، حرفی قابل اتکا و محکم داشت.
تاریخ باید با درنگ و مکث ته‌نشین شود تا ببینیم چه کسی در چه قفسه‌ای قرار می‌گیرد. نیما جای خودش را پیدا کرده و جایگاهش محکم است. در قفسه ادبیات ایران، حافظ، فردوسی و سعدی جای خودشان را دارند و نیما هم در جایگاه خودش قرار گرفته است؛ هرچند هنوز به‌طور کامل شناخته نشده و همه وجوه شخصیت و آثارش را نمی‌شناسیم. این‌که در نامه‌هایش به چند دهه پس از زمان خودش اشاره می‌کند و مسیری را ترسیم می‌کند که بعدها محقق شده، نشان‌دهنده نگاه بلندمدت و درستی است که داشته است. جایگاه نیما جایگاهی است که تاریخ به او داده است.
