مستند تشییع رهبر چرایی حضور مردم را روایت کند؛ نقش مستندساز در بحران

محمد سلیمی‌راد مستندساز درباره اهمیت ثبت رویدادهای تاریخی از جمله مراسم تشییع رهبر انقلاب به مهر گفت: ثبت چنین مراسمی بدون تردید ارزش تاریخی خواهد داشت و هر مستندساز می‌تواند از زاویه نگاه خود بخشی از آن را روایت کند. اگر فرصتی برای ارائه نگاهی متفاوت فراهم شود، در این مراسم حضور خواهم داشت. درواقع مهم‌ترین بخش چنین رویدادی حضور مردم با فرهنگ‌ها، اقوام و سلیقه‌های مختلف در کنار یکدیگر است. این همدلی، فراتر از ثبت یک مراسم، می‌تواند تصویری از انسجام اجتماعی و احساس تعلق مردم به کشور را برای آیندگان به یادگار بگذارد. کارگردان مستند «آغا حسن» درباره ویژگی یک مستند ماندگار نیز بیان کرد: آنچه یک مستند را ماندگار می‌کند، توجه به جزئیات و روایت چرایی اتفاقات است. اگر تنها تصاویر یک مراسم ثبت شود، شاید ارزش آرشیوی داشته باشد، اما آنچه برای نسل‌های آینده اهمیت دارد، شناخت انگیزه‌ها، احساسات و دلایل حضور مردم است. نسل‌های آینده بیش از تعداد افراد حاضر در یک مراسم، می‌خواهند بدانند چرا مردم در آن لحظه تاریخی کنار یکدیگر قرار گرفتند. سلیمی‌راد با اشاره به مسئولیت مستندسازان در ثبت رویدادهای معاصر گفت: ثبت وقایع امروز، به‌ویژه در شرایط حساس، مسئولیتی مهم بر عهده مستندسازان است. این کار با وجود دشواری‌ها و محدودیت‌های فراوان، برای حفظ حافظه تاریخی کشور ضروری است. با این حال، لازم است نهادهای مسئول شرایطی فراهم کنند تا این آثار با امنیت و آرامش بیشتری تولید شوند. آرشیو ذهن هر مستندساز پر از لحظاتی است که هرگز ثبت نشدند؛ راش‌های گرفته‌نشده، ایده‌های ناتمام و حسرت فرصت‌هایی که از دست رفت. این خلأ زمانی جبران خواهد شد که اهمیت حضور مستندساز در شرایط بحرانی به رسمیت شناخته شود، کسی که با سلاح دوربین، وظیفه ثبت تاریخ را بر عهده دارد. این مستندساز، درباره تازه‌ترین اثر خود با عنوان «حماسه برنو» گفت: این مستند به مقاومت عشایر و مردم استان کهگیلویه و بویراحمد در برابر سوخت‌رسان‌ها و بالگردهای آمریکایی می‌پردازد؛ زمانی که نیروهای آمریکایی در جست‌وجوی خلبان جنگنده‌ای بودند که احتمال می‌رفت در کوه‌های اطراف دهدشت فرود آمده باشد. وی درباره انتخاب این سوژه توضیح داد: عشایر همواره در بزنگاه‌های مهم تاریخی نماد مقاومت بوده‌اند. پیش از این نیز این ویژگی را در کتاب‌ها و روایت‌های دیگران دیده بودم، اما زمانی که از نزدیک شاهد حضور، غیرت و ایستادگی آنها شدم، به این نتیجه رسیدم که این روحیه ایثار و مقاومت ظرفیت آن را دارد که در قالب یک مستند روایت و به‌عنوان بخشی از حافظه تاریخی ثبت شود. سلیمی‌راد درباره روند تولید «حماسه برنو» گفت: بخش نخست مستند هم‌زمان با وقوع حادثه و در جریان حضور بالگردهای دشمن و مقاومت عشایر در منطقه کوه سیاه دهدشت فیلمبرداری شد. چند روز بعد نیز گفتگوهایی با مردم انجام گرفت تا روایت آنها از حضور مسلحانه با اسلحه برنو و نحوه مواجهه‌شان با دشمن ثبت شود. ادامه فیلمبرداری در ماه‌های آینده انجام خواهد شد و پیش‌بینی می‌شود خروجی نهایی، مستندی کوتاه با زمان تقریبی ۳۰ تا ۳۵ دقیقه باشد. این مستندساز درباره دشوارترین بخش تولید اثر نیز بیان کرد: در مستندسازی بحران، حضور میدانی در لحظه وقوع حادثه دشوارترین مرحله است. با وجود اهمیت ثبت این لحظات، هنوز سازوکار مشخصی برای حضور مستندسازان در چنین موقعیت‌هایی وجود ندارد و گاهی موانعی نیز بر سر راه آنها ایجاد می‌شود. از سوی دیگر، رسیدن به روایتی دقیق و منسجم نیز زمان‌بر است. درواقع، در مستندهای بحران نمی‌توان درباره روایت، شتاب‌زده تصمیم گرفت. به همین دلیل چند ماه صرف رسیدن به ساختاری شد که هم واقعیت حادثه را منتقل کند و هم نگاهی عمیق‌تر به آن داشته باشد. وی در پایان درباره رویکرد روایی «حماسه برنو» گفت: این مستند تنها به ثبت یک واقعه تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه تلاش می‌کند هویت، فرهنگ و پیشینه عشایر را نیز به تصویر بکشد. بدون پرداختن به این پیشینه، نقش عشایر در این رویداد به‌درستی روایت نخواهد شد. عشایر در طول تاریخ بارها از سرزمین خود دفاع کرده‌اند، اما کمتر آن‌گونه که شایسته بوده‌اند دیده شده‌اند. در دوران دفاع مقدس نیز بسیاری از آنها به‌صورت خودجوش و با سلاح شخصی در میدان حضور داشتند و امروز هم همچنان از نمادهای مقاومت به شمار می‌روند. محمد سلیمی‌راد، کارگردان مستند، آثاری از جمله «ماهر»، «سرباز شماره صفر» و ... در کارنامه هنری خود دارد.