جین آستین در ۲۵۰ سالگی، جایگاه جهانی خود را بهعنوان یکی از محبوبترین چهرههای ادبی تمام دوران تثبیت کرد؛ اما در مورد دیگر رماننویسان زن موفق که در زمانه آستین نوشتند، اما امروزه بهسختی به یاد آورده میشوند؛ بانوان نویسنده اسکاتلندی، سوزان فریر و مری برانتون، دو نمونه از این دست هستند.
به گزارش ایسنا و به نقل از سایت «کانورسیشن» سال گذشته، دویست و پنجاهمین سالگرد جین آستین، یکی از مشهورترین نویسندگان جهان بود. جذابیت ماندگار او در جشنهای بیشماری که به افتخار این سالگرد برگزار شد، از جمله نمایشگاهها، جشنوارهها و یک مجموعه پادکست ۶ قسمتی ویژه از سایت The Conversation، منعکس شد.
در همان دوران، سوزان فریر و مری برانتون نیز بسیار مشهور بودند و اگرچه آثار آنها نسبتا کم بود، اما رمانهایشان - و به ویژه نخستین آثار، بهترتیب با عنوانهای ازدواج Marriage و خویشتنداری Self-Control - در برهه تاریخی خود محبوب و پرخواننده بودند و چهبسا پرفروشتر از داستانهای آستین! همانطور که از نام رمانهای این دو بانوی اسکاتلندی پیداست، این آثار مربوط به نزاکت و انتظار اما به شیوههای خاص خود نیز بهنوعی تجربی بودند.
نکات داستانی اخیر در سریال بریجرتون نتفلیکس، علاقه فرهنگی فزایندهای را به اسکاتلند دوران ریجنسی (دوره سلطنت نیابتی در انگلستان) پیشبینی میکند. با توجه به اینکه فصل پنجم رسما در حال تولید است و مناظر اسکاتلندی در جدیدترین پیشنمایش برجسته شده است، زمان مناسبی است که به زنان اسکاتلندی معاصر آستین بپردازیم.
بریجرتون تا اینجا تصویری از اسکاتلند را به عنوان کشوری دورافتاده، بدون شلوغی و هیاهو، ترسیم کرده است. همانطور که الوئیز بریجرتون پس از بازگشت از ملک کیلمارتین روایت میکند: «شاید در اسکاتلند جمعیت زیادی وجود نداشته باشد، اما گذراندن زمان در میان این همه زیبایی طبیعی شگفتانگیز، زمان قابل توجهی برای تأمل به من داد و چیزی که متوجه شدم این است که فقط باید دیگران را عصبانی نکنم.» با این حال، در این برنامه هیچ اشارهای به شهر ادینبورگ - پایتخت اسکاتلند - که مرکز فرهنگ ادبی در بریتانیای دوران ریجنسی بود، با انتشاراتیهای پربار و مشهور بینالمللی، نشده است. همانطور که ایان دانکن - استاد دانشگاه - میگوید، ادینبورگ در طول آن سالها «یک کلانشهر ادبی برای رقابت با لندن» بود.
این امر تا حد زیادی مرهون رمانهای تاریخی و پرفروش «ویورلی» اثر والتر اسکات بود؛ آثاری که اسکاتلند را به عنوان مقصدی گردشگری محبوب ساختند و موجی از اشتیاق را برای رمانهای اسکاتلندی برانگیختند؛ موجی که نویسندگانی همچون برانتون و فرییر نیز در آن سهیم بودند.
سوزان فرییر
فرییر در سال ۱۷۸۲ در ادینبورگ متولد شد و تا زمان مرگش در سال ۱۸۵۴ در همان شهر زیست. او از خانوادهای نسبتا مرفه برخاسته بود و دوستی نزدیکی با اسکات داشت، بهطوری که آخرین رمان خود را به او تقدیم کرد. حضور و ارتباط نزدیک او با محافل اجتماعی و ادبی ادینبورگ، در شخصیتهای سرزنده و آشنای رمانهایش بازتاب یافته است.
فرییر اغلب با عنوان «جین آستین اسکاتلند» معرفی میشود؛ مقایسهای که در قرن نوزدهم آغاز شد و همچنان ادامه دارد. رمانهای فرییر نیز، همچون آثار آستین، در ابتدا بدون نام نویسنده منتشر میشدند. هنگامی که رمان ازدواج (Marriage) در سال ۱۸۱۸ به چاپ رسید، یکی از منتقدان که مشتاق دانستن هویت نویسنده بود، نوشت: «اگر نویسنده کتاب «غرور و تعصب» زنده و اهل اسکاتلند بود، بیتردید گمان میکردیم که او نویسنده این اثر است.»
در سال ۱۸۷۸، از فرییر به پاس آنکه برای اسکاتلند دستاوردی مشابه آنچه جین آستین و ماریا اجورث به ترتیب برای انگلستان و ایرلند رقم زده بودند، به ارمغان آورده بود، ستایش به عمل آمد.
این مقایسه هم مایه خیر است و هم شر؛ از یک سو به خوانندگان امکان میدهد تا بهسرعت با «فرییر» ارتباط برقرار کنند و از سوی دیگر، موجب شده است که رمانهای او همواره دستکم گرفته شوند. با این حال، باید گفت که خود فرییر نیز با الگوبرداری جمله آغازین دومین رمانش از نمونه مشهورتر آثار آستین، به این وضعیت دامن زد: «این حقیقتی است که همگان بر آن اذعان دارند: هیچ اشتیاقی در سرشت آدمی چنان ریشهدار نیست که اشتیاق به غرور»؛ جملهای که در آن، اشاره به «غرور» بیشک تصادفی نیست. فرییر سه رمان نوشت که نخستین آنها یک سال پس از مرگ آستین منتشر شد: ازدواج (۱۸۱۸)، میراث (۱۸۲۴) و سرنوشت (۱۸۳۱). او نیز همچون آستین، به زندگی معاصر آن زمان پرداخته و بر تجربیات زنان در زمینه عشق و آموزش تمرکز کرد. رمانهای فرییر ضمن ارائه درسهای اخلاقی به خوانندگان، بسیار طنزآمیز و سرگرمکننده نیز هستند. او با پرداختن مکرر به تفاوتهای میان اسکاتلند و انگلستان، هر دو سرزمین را دستمایه شوخی و طنز قرار میدهد و تصورات متقابل مردمان آنها درباره یکدیگر را به چالش میکشد تا نشان دهد که این تصورات اغلب گمراهکننده بودهاند.
مری برانتون
برانتون در سال ۱۷۷۸ در جزایر اورکنی متولد شد. او سرانجام در ادینبورگ ساکن شد و در سال ۱۸۱۸، در سن ۴۰ سالگی، بر اثر عوارض پس از زایمان درگذشت. برانتون نیز همچون فرییر، سه رمان نوشت: خویشتنداری (۱۸۱۱)، انضباط (۱۸۱۴) و املین که ناتمام ماند و پس از مرگش در سال ۱۸۱۹ منتشر شد. آثار برانتون نیز مانند آثار فرییر، بر زندگی روزمره و آموزههای شخصیتهای زن داستان و همچنین هویت ملی اسکاتلند تمرکز دارند. اگرچه عناوین این رمانها لحنی محافظهکارانه را القا میکنند، اما برانتون در آثار خود آشکارا به موضوعاتی همچون آزار جنسی، طلاق و خودکشی میپردازد.
جین آستین با رمانهای برانتون آشنا بود و در نامهای به خواهرش، رمان «خویشتنداری» را اثری با «نیتی عالی» و «نگارشی ظریف» توصیف کرد، اما در عین حال معتقد بود که این اثر «هیچگونه نشانی از طبیعت یا واقعگرایی (احتمال وقوع) در خود ندارد. با این حال، اینکه آستین هنگام نوشتن این نامه مشغول بازخوانی «خویشتنداری» بوده، نشاندهنده ارادت و توجه او به این رمان است؛ حتی با وجود آنکه شاید از نظر ادبی یا منطقی آن را نمیپسندید. نظر عموم نیز روشن بود؛ همانطور که آنتونی ماندال، پژوهشگر ادبی، اشاره میکند: «وقتی رمان «خویشتنداری» در بهار ۱۸۱۱ - یعنی۶ ماه پیش از انتشار «عقل و احساس» آستین - منتشر شد، این نخستین رمان برانتون بود که به پدیده سال و پرفروشترین کتاب آن دوران بدل شد، نه اثر آستین»؛ موفقیتی که بهخوبی در اشاره به رمان «خویشتنداری» در اقتباس تلویزیونی شبکه ITV از اثر ناتمام آستین، یعنی «سندیتون» (محصول ۲۰۱۹)، بازتاب یافته است.
ساخت یک اثر شاخص بین سالهای ۱۸۳۲ تا ۱۸۴۱، هر سه اثر این زنان در مجموعه رمانهای استاندارد ریچارد بنتلی، ناشر مستقر در لندن، تجدید چاپ شدند. این نخستین باری بود که رمانهای آستین از زمان مرگش در سال ۱۸۱۷ دوباره منتشر میشدند و همین امر باعث شد تا او به یکی از محبوبترین رماننویسان بریتانیا تبدیل شود، اما رمانهای برانتون بود که بهترتیب در جلدهای ۱۵ و ۱۶ این مجموعه برای اولین بار منتشر شدند.
سالگردهای ادبی، حس در اجتماع بودن و داشتن میراث مشترک را ایجاد میکنند؛ اما همچنین فرصتهایی را برای تأمل درباره نویسندگان فراموش شدهای که در زمان خود مهم بودند، ایجاد میکنند. برانتون و فرییر امروزه شناختهشده نیستند، اما آثار آنها از رمانهای آستین فروش بیشتری داشتند، الهامبخش بودند و از او بهره بردند. بنابراین، آنها ارزش و اهمیت مطالعه فراتر از آثار شاخص را به ما یادآوری میکنند.