راهاندازی بخش فارسی خبرگزاری «آسیا پلاس» در تاجیکستان، بار دیگر موضوع جایگاه زبان فارسی در فضای رسانهای این کشور را برجسته کرده است؛ اقدامی که میتواند ارتباط رسانهای دوشنبه با جامعه گسترده فارسیزبان منطقه را تقویت کند و زمینه را برای حضور پررنگتر «خط نیاکان» در عرصه فرهنگی و رسانهای تاجیکستان فراهم سازد.
به گزارش ایرنا، چند دهه پیش، وقتی قلمها در دوشنبه مجبور شدند به جای پیچوخمهای آشنای خط فارسی، روی زوایای تیز و سخت حروف سیریلیک بچرخند، انگار نخ تسبیح یک پیوند چندصدساله به یکباره پاره شد.
همین تغییر به ظاهر ساده، دیواری نامرئی میان مردم تاجیکستان و میلیونها همزبانشان در سراسر جهان کشید؛ دیواری که سبب شد نسلهای بعدی، شعرها و داستانهای اجدادشان را تنها در کتابهای کهنه و طاقچههای فراموششده جستوجو کنند.
با این حال، زبان فارسی در طول ۷۶ سال نظام کمونیستی شوروی، هرگز به فراموشی سپرده نشد و اکنون میان گفتوگوهای اهل فرهنگ، زمزمه بازگشت به «خط نیاکان» پررنگتر از همیشه به گوش میرسد؛ زمزمهای که حالا طنینی رسا یافته و حتی به تالارهای تصمیمگیری دولت تاجیکستان نیز رسیده است.
درهمین پیوند، خبرگزاری آسیا پلاس قبل از سیوپنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان، بخش فارسی خود راهانداخت تا گامی راهبردی برای برای شکستن انزوای خط فارسی و بازسازی خطوط ارتباطی میان تاجیکستان و جهان بزرگ فارسیزبان بردارد.
سابقه رسانههای فارسینویس در تاجیکستان
خیز رسانه تاجیکی برای بازگشت به حوزه تمدنی زبان فارسی
نشریه «بخارای شریف» نخستین نشریه فارسیزبان منطقه «ماوراءالنهر و تاجیکستان کنونی»
تاریخ مطبوعات و رسانههای فارسینویس (با خط فارسی) در تاجیکستان، سیری پرافتونخیز را از آغاز قرن ۲۰ میلادی تا به امروز طی کرده است.
نشریه «بخارای شریف» نخستین نشریه فارسیزبان بود که در منطقه «ماوراءالنهر و تاجیکستان کنونی» با تلاش «روشنفکران تجددخواه (جدیدیان)» و با مدیریت «میرزا جلال یوسفزاده» در اسفند ۱۹۱۲ به چاپ رسید و پس از تحولات سیاسی منطقهای، مجله و روزنامه «شعله انقلاب» در «سمرقند» منتشر شد که نقش مهمی در بازتاب ادبیات، اخبار و مسایل اجتماعی تاجیکان داشت.
همچنین، نشریه «آواز تاجیک» هم میتواند اخرین نشریه فارسی زبان قبل سیطره مسکو بر آسیای مرکزی و تاجیکستان دانست که در دوران شکلگیری جمهوری خودمختار تاجیکستان با همت نخبگان ادبی و فکری تاجیک «نظیر صدرالدین عینی» در سال ۱۹۲۴ به زیر چاپ رفت.
درهمین حال، پس تسلط شوروی بر آسیای مرکزی در سال ۱۹۲۸، خط لاتین جایگزین خط زبان فارسی شد و از سال ۱۹۴۰ هم خط سیریلیک به صورت رسمی جایگزین خط نیاکان تاجیکها، شد.
طی ۷۶ سال سیطره مسکو بر دوشنبه، استفاده از خط فارسی صرفا به بخشهای تخصصی ایرانشناسی، آموزشهای محدود دانشگاهی یا پخشهای برونمرزی رادیویی (مانند رادیو دولتی «صدای تاجیک») محدود گردید و رسانههای عمومی فارسینویس داخلی کاملا از گردونه خارج شدند.
درهمین حال، تاجیکستان در آستانه فروپاشی شوروی (۱۹۸۹) قانون زبان تصویب کرد که در آن، خط فارسی به عنوان «خط نیاکان» بهرسمیت شناخته شد و موجی از نشریات و صفحات فارسینویس در جراید مطبوعاتی دوشنبه مانند هفتهنامه «ادبیات و صنعت» پدید آمد.
همچنین خبرگزاری دولتی «خاور» (KHovar) و برخی نهادهای رسمی طی دهههای اخیر بخشهای محدود فارسینویس خود را برای مخاطبان منطقه فعال نگه داشتند.
چالشها و واقعیتهای پیشرو
خیز رسانه تاجیکی برای بازگشت به حوزه تمدنی زبان فارسی
با وجود اشتیاق روزافزون نخبگان فرهنگی و اقدامات تازه رسانههایی چون «آسیا پلاس»، احیای خط فارسی در تاجیکستان با چالشهای ساختاری و واقعیتهای سختِ عینی روبرو است.
سهم آموزش خط نیاکان در نظام آموزشی این کشور همچنان بسیار محدود است و تنها به ۲ ساعت درسی در هفته برای دانشآموزان پایههای هفتم و هشتم خلاصه میشود؛ میزان ناچیزی که هرگز برای تسلط پایدار بر سواد فارسی کافی نیست.
از سوی دیگر، خط فارسی در ساختار دیوانسالاری و زندگی روزمره تاجیکستان تقریبا هیچ کاربردی ندارد.
این غیبت ساختاری سبب شده تا همان اندک افرادی که در دوران مدرسه خط نیاکان را فرامیگیرند، به دلیل نبود عرصه عملی برای مطالعه و نگارش، بهتدریج آن را به دست فراموشی بسپارند؛ واقعیتی که نشان میدهد عبور از حصار سیریلیک، فراتر از تصمیمات رسانهای، نیازمند ریلگذاری جامع آموزشی و حقوقی در بدنه حاکمیت است.
نشانههای امید و چراغسبزهای حاکمیتی
خیز رسانه تاجیکی برای بازگشت به حوزه تمدنی زبان فارسی
در برابر چالشهای ساختاری، نشانههای پررنگی از تغییر رویکرد در سطوح عالی تصمیمگیری تاجیکستان به چشم میخورد که نشاندهنده درک روزافزون اهمیت همگرایی با حوزه تمدنی فارسیزبان است.
برجستهترین سیگنال حاکمیتی در این مسیر، دستور اخیر امامعلی رحمان رئیسجمهوری تاجیکستان بود که بر ضرورت تقویت آموزش «خط نیاکان» در چارچوب برنامههای «تبلیغ و ترویج تاریخ و فرهنگ آریایی» تاکید کرد؛ گامی که میتواند مقدمه تحول در متون درسی مدارس باشد.
همزمان، تمایل عملی دفتر رئیسجمهوری تاجیکستان و نهادهای دولتی این کشور به استفاده از خط فارسی در فضای مجازی افزایش یافته است؛ نماد عینی این چرخش، انتشار متن فرمان تاسیس جایزه ابوعلی ابنسینا و نیز انعکاس خبر کمکهای بشردوستانه تاجیکستان به ایران با خط فارسی در صفحه رسمی فیسبوک امامعلی رحمان بود.
این اقدامات در کنار فعالیت مستمر بخش فارسی خبرگزاری دولتی «خاور» و پخش برنامههای گویشی رادیو «صدای تاجیک»، گواهی است بر اینکه حاکمیت دوشنبه، ظرفیتهای راهبردی این خط را در تقویت دیپلماسی همزبانی و بازتعریف موقعیت منطقهای خود به رسمیت شناخته است.
چشمانداز و پیامدهای راهبردی
راهاندازی بخش فارسی خبرگزاری «آسیا پلاس» فراتر از یک تغییر درونسازمانی، نقطهعطفی در هندسه رسانهای و دیپلماسی عمومی آسیای مرکزی به شمار میرود.
این رسانه با شکستن سد خط سیریلیک، توانست از با چندین میلیون مخاطبان فارسیزبان در ایران، افغانستان و حتی کشورهای دیگر متصل شود تا تحولات تاجیکستان و آسیای مرکزی را دوربین خودش به دنیای فارسی زبان مخابره کند.
این درحالی بود که پیشتر که خبرهای آسیای مرکزی از فیلتر رسانههای غربی یا روسی رد به جهان مخابره میشد.
بنابراین، میتوان این برداشت کرد که این پادگفتمان رسانهای، گامی عینی در راستای تقویت منطقهگرایی، تثبیت هویت مستقل «جنوب جهانی» و تعمیق پیوندهای راهبردی میان کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای و اکو خواهد بود.
همچنین، اگر این حرکت هوشمندانه با پشتیبانیهای ساختاری در داخل تاجیکستان پیوند بخورد، نه تنها گسست تاریخی ناشی از تغییر خط ترمیم خواهد شد، بلکه دوشنبه را به یکی از کانونهای اصلی تولید خبر و تحلیل در حوزه تمدنی فارسیزبان تبدیل خواهد کرد.
