اردشیر محصص، طراح و کاریکاتوریست، آثاری با سیاق سیاسی و اجتماعی خلق میکرد، با الهام از آثار قجری توانست مسیر جدیدی در کاریکاتور ایرانی بسازد. انتقادها و مخالفتها همواره همراهش بود، اما پایداری او در دفاع از نگاه خویش سبب شد امروز همچنان به عنوان یکی از ستونهای اصلی هنر اجتماعی در ایران و جهان شناخته شود.
به گزارش ایرنا، زندهیاد جواد مجابی، پژوهشگر و منتقد هنری در مورد اردشیر محصص گفته بود: «معنی ترس را نمیفهمد حتی اگر برایش توضیح داده شود». اردشیر محصص، طراح، کاریکاتوریست و نقاش ایرانی ۱۸ شهریور ۱۳۱۷ از مادری شاعر و پدری قاضی در رشت به دنیا آمد.
احمد شاملو، شاعر درباره هنر محصص نوشته بود: «اگر قلم عبید چاقوی جراحی است، قلم اردشیر نیز چنین است. برای من این هر دو، ثباتان کاراکترهای جامعهاند. نشان دهندگان حماقتها، طمعها، یالانچی پهلوانیها، خودپسندیها… آدمهای او آدمهای آشنای جامعهاند، مائیم و همسایگانمان.» و به گفته داوود شهیدی، محصص هنرمندی جهانی بود و توانست در کنار بزرگان تاریخ هنر جهان مطرح شود. اردشیر تئوری طنز گرافیک را به طور مستمر ارائه داد.
دوازده ساله بود که پدرش از دنیا رفت، به تهران نقل مکان کرد و در رشته ادبی دیپلم گرفت. محصص در رشته حقوق در تهران تحصیل کرد، یک سالی کار دولتی کرد اما استعفا داد، شروع به کار طراحی کرد. مدتی در کتاب جمعه به فعالیت مشغول بود. زمانی که احمد شاملو، سردبیری کتاب هفته را برعهده گرفت، طرحهای اردشیر را برای چاپ پذیرفت و نامش به عنوان طراحی صاحب سبک ثبت شد.
بعد از تعطیلی کتاب هفته، محصص به روزنامه کیهان رفت و مدتی طرحهایش به رغم تلخ بودن مضامین آنها در این روزنامه چاپ میشد.
بسیاری از آثار محصص دارای تم سیاسی و اجتماعی است. بهآثار استاینبرگ علاقه خاصی داشت و طنز در آثار بوش، بروگل، گویا، دومیه، انسور، پیکاسو، شاگال، یونسکو، بکت و فلینی را میستود.
اردشیر میرمنگره، طراح و گرافیست در یادداشتی در مورد آثار محصص در روزنامه ایران به تاریخ شهریور ۱۴۰۴، نوشته است: «اردشیر محصص در جایی گفته است آنچه را میدیده به تصویر کشیده و کارهایش را وقایعنگاری و مدارک و سندهایی از زمانه و محیطش میداند. او این کار را عمدتاً در قالب طنز تصویری سیاه و تلخی انجام داده که امضای منحصربفرد او را داشت و کاملاً مختص خود او بود. محصص برای روایت زمانهاش، به اتفاق یا فرد مشخصی توجه نمیکند و درصدد مطالعه، کنکاش و نمایش ریشه و عمق مسائل اجتماعی و نشانه گرفتن خلق و خوی درونی و وضعیتهای عمیق انسانی است. او با این دیدگاهش توانسته از مرزهای متعارف زمانهاش فراتر رود و تحولی اساسی در کاریکاتور اجتماعی و سیاسی ایران پایهگذاری کند. محصص برای رسیدن به این هدفش، در گام اول، استقلال خود را در انتخاب مضامین و روشهای به تصویر کشیدن و اجرای آنها (تکنیک) حفظ کرده و خود را تابع نظرات و اوامر سردبیران نشریات و سایر سفارشدهندگان نکرده است».
نقاشیهای محصص واقع گرایانه بودند. با این وجود از اواخر دهه ۱۳۳۰ شمسی به کاریکاتور روی آورد.
سرانجام در سال ۱۳۴۶ اولین نمایشگاه اردشیر محصص در تالار قندریز برگزار شد. مجموعه کاریکاتورهایی که اردشیر طی سالها در نشریات نگین، فردوسی، کیهان انگلیسی و کتاب هفته چاپ کرده بود در این نمایشگاه به عرضه گذاشته شدند. این طرحها، بعدها در قالب یک کتاب چاپ شدند و سیروس طاهباز در سال ۱۳۵۰ اولین مجموعه از طرحهای محصص به نام «کاکتوس» را در سری دفترهای زمانه به چاپ رساند.
طرحها و کاریکاتورهای محصص با مداد رنگی، آبرنگ و رنگ و روغن خلق شدهاند، با این وجود قسمت اعظم آنها را با قلم و جوهر کشیده است. نقاشیهای قهوهخانهای و تصویرسازیهای چاپ سنگی دوران قاجار منبع الهام او بودند تا با کمک آنها دیدگاه انتقادی خود را به تصویر بکشد. بنابراین با الهام از این آثار قجری توانست مسیر جدیدی در کاریکاتور ایرانی بسازد.
محصص در سال ۱۳۵۴ نیز نمایشگاهی از آثارش را در گالری گراهام نیویورک برگزار کرد. در مقدمه کاتولوگ این نمایشگاه این چنین نوشته شده بود: «در کشور من مردم از هنرمند انتظارات زیادی دارند. در طول تاریخ، هنر آیینه عقدهها، دردها و آرزوهای مردم بوده است. شعر به عنوان سنگری درآمده که مردم را از دشمنش حفظ میکند. با مینیاتور ایرانی دشنام دادهاند و چنگ زدهاند و با زبان و معماری و هنرهای دیگر انتقام گرفتهاند، حمله کردهاند، پناه بردهاند و به احساس راحتی رسیدهاند و موجودیتشان را ثابت کردهاند. اگر در چنین محیطی شخصی هنرش را جدی نگیرد، نه تنها مردمش بلکه خودش را از دست داده است.»
محصص چشم بینای طراحان ایرانی
جواد مجابی که دوستی نزدیکی با اردشیر داشت، در ۱۸ مهر ۱۳۹۷ در مورد محصص به ایبنا گفته بود؛ اردشیر محصص، چشم بینای طراحان ایرانی است که جهان را همانطوری دید که بود و به ورای جهان به صورت پیشبینی در آینده ناظر بود. او جزء نخستین هنرمندانی است که به زبان انسانی و فضای نهیلیستی که در جهان وجود داشت، توجه کرد و آن را در طراحیهایش منتشر کرد.
داوود شهیدی، کاریکاتوریست و طنزنویس در یادداشتی در روزنامه ایران به تاریخ شهریور ۱۴۰۴ در خصوص محصص نوشته است: اردشیر محصص را میتوان از جمله «تئوریسینهای طنز گرافیک» نامید؛ هنرمندی که مسیر کاریکاتور را در ایران دگرگون کرد. محصص با بازآفرینی نقشها و فرمهای قاجاریه، طنز گرافیک را به سطحی جهانی رساند و نام خود را در کنار هنرمندان بزرگی چون دومیه و گئورگ گروس ثبت کرد.
هرچند انتقادها و مخالفتها همواره همراهش بود، اما پایداری او در دفاع از نگاه خویش سبب شد امروز همچنان به عنوان یکی از ستونهای اصلی هنر اجتماعی در ایران و جهان شناخته شود.
در سایت اردشیر محصص آمده است: پس از آنکه محصص در دوره های اول تا چهارم بینال تهران حضور یافت در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در تالار قندریز برگزار کرد. به مرور آثار محصص در نشریاتی همانند نیویورک تایمز و آفریقای جوان نیز منتشر شد.
آثارش در موسسه آمریکایی هنرهای گرافیکی در نیویورک، موزه هنر پاریس، موزه هنرهای زیبا بوردو و موزه لوور پاریس، دانشگاه کلمبیا، گالری گراهام نیویرک، آرتفر بینالمللی بازل سوئیس به نمایش گذاشته شده است.
اردشیر محصص سالها در در نیویورک زندگی کرد، به پارکینسون مبتلا شده بود و تواناییهای حرکتی و تکلمیاش به شدت کاهش یافت اما همچنان به خلق آثار کاریکاتور و طراحی میپرداخت. سرانجام در سن ۷۰ سالگی در ۱۸ مهر ۱۳۸۷ و در غربت درگذشت. به گفته خواهرش ایراندخت، او هرگز تقاضای گذرنامه آمریکایی نکرد. در سال ۱۳۶۷ شمسی مجله ژاپنی آیدیا او را بزرگترین کارتونیست-کاریکاتوریست زنده دنیا انتخاب کرد.
از آثار محصص کتابهای «اردشیر محصص، تاریخی کوتاه» و «زندگی در ایران» در ۱۹۹۴ توسط انتشارات میج (MAGE) در آمریکا انتشار یافته است. همچنین مجموعهای از ۸۰ تا ۱۰۰ اثر از وی در کتابخانه ملی آمریکا نگهداری میشوند.
ایراندخت محصص، خواهر اردشیر، یکی از استادان کاریکاتور و نظریهپرداز هنری و بهمن محصص، مجسمهساز و نقاش پیشگام هنر ایران، پسر عموی او بودند. زنده یاد مجابی، اهمیت اردشیر محصص را در حد «بنیان گذار کاریکاتور نوین» در ایران میدانست.