هنریک مجنونیان نویسنده، مترجم، پژوهشگر و استاد دانشگاه کتابهای متعددی را ترجمه و تالیف و به این وسیله مفهوم ارزیابی محیط زیست را برای ایران معنی کرد، آثار او امروز به عنوان منبع در دانشگاهها مورد استفاده قرار میگیرد.
به گزارش ایرنا، هنریک مجنونیان در سال ۱۳۳۰ در ارومیه به دنیا آمد و ۱۴ مرداد ۱۳۹۹ دوستداران خود را غافلگیر کرد و از دنیا رفت. او نویسنده، مترجم، پژوهشگر، استاد دانشگاه و فعال محیط زیست بود و تحصیلات ابتدایی خود را در «دبستان بزرگمهر» و دوره متوسطه را در «دبیرستان فروغی» ارومیه به پایان رسانید، سپس وارد «دانشکده منابع طبیعی کرج» شده و پس از اخذ لیسانس در سال ۱۳۵۲ تحصیلات خود را تا سال ۱۳۵۶ در دوره فوقلیسانس در این دانشکده ادامه داد.
مجنونیان به عنوان عضو هیات علمی و استادیار از سال ۱۳۵۴ در آموزشکده محیط زیست مشغول به کار بود. در کنار تدریس، به عنوان کارشناس، مدت طولانی در سازمان حفاظت محیط زیست به فعالیت اجرایی پرداخت و در انتخاب و توسعه شبکه مناطق حفاظت شده کشور نقش موثری داشت. بسیاری از راهبردها و ابتکارات حفاظت و مدیریت مناطق حفاظت شده و پارکهای ملی کشور در سه دهه گذشته در نتیجه اقدامات او ترویج پیدا کردهاند.
هنریک مجنونیان در همه سطوح تحصیلی از آموزش و تربیت نیروهای اجرائی محیط زیست گرفته تا سطح عالی دانشگاههای دولتی تدریس کردهاست. بسیاری از دانشجویان او به مدارج شغلی و تحصیلی بالایی دست یافته و در حال حاضر از کارشناسان یا مدرسان کارآزموده سازمانهای اجرایی و مراکز آموزشی کشور بهشمار میروند. وی همچنین در کنار آموزش رسمی در دانشگاهها از طریق نشر وسیع اطلاعات نظری و تجربیات عملی خود در میان قشرها مختلف جامعه به آموزش غیررسمی نیز پرداختهاست.
کتابهای مجنونیان در زمینه انتخاب، حفاظت و مدیریت پارکهای ملی و مناطق حفاظت شده و پناهگاههای حیات وحش سالیان است که به صورت کتب درسی و کمک درسی در دانشگاههای کشور مورد تدریس و استفاده قرار میگیرد. تهیه راهبرد حفاظت از تنوع زیستی، نخستین گزارش ملی ایران به کنفرانس ریو و تهیه و تدوین دستور العملهای لازمالاجرای طرحریزی اکوسیستمهای خشکی ساحلی و دریایی از دیگر کارهای شناخته شده وی است.
هنریک مجنونیان جدا از اهل قلم بودن و تدریس در کمیتههای مختلف تخصصی محیط زیست نیز فعال بود. وی به صورت رسمی فعالیت خود را به عنوان محقق و مشاور در کمیتههای فنی و علمی نظیر کمیته فنی سازمان محیط زیست در طرحهای بهرهبرداری پایدار، کمیته توسعه شبکه مناطق حفاظت شده، کمیته تعیین ۱۰درصد حفظ جنگلها، کمیته تخصصی بهسازی پارک ملی گلستان تدوین سیاستهای گردشگری کمیته صیانت از جنگلهای شمال کشور، کمیته بررسی طرحهای مدیریت مناطق تحت حفاظت، برنامه انسان و زیستکره تا سال ۱۳۸۵ ادامه داد و پس از ۳۳ سال فعالیت رسمی به عنوان استادیار، کارشناس و مشاور ارشد در سال ۱۳۸۶ بازنشسته شد و تا مرداد ماه ۱۳۹۹ به عنوان عضو هیات تحریریه نشریات محیط زیست، ویراستاری، تالیف و ترجمه مقالات و عرضه کتب محیط زیست به فعالیتهای علمی خود ادامه داد. مجنونیان سالها بیماری کلیوی داشت و سهشنبه، ۱۴ مرداد ۱۳۹۹ در سن ۶۹ سالگی در تهران درگذشت.
آثار متعددی از او به جا مانده است، در ادامه نگاهی کوتاه به چند کتاب او انجام میشود.
«دانشنامه محیط زیست»
تا به امروز چهار جلد از «دانشنامه محیط زیست» با هدف آگاهی دادن به نوجوانان و جوانان برای حفظ و حراست از طبیعت و منابع زنده منحصر به فرد سرزمین خود توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده است.
چهار جلد از مجموعه «دانشنامه محیط زیست» نوشته هنریک مجنونیان، بهرام حسنزادهکیابی و شکوه حاجینصرالله در شمارگان دوهزار و ۵۰۰ نسخه برای گروه سنی بالای ۱۵ سال (نوجوان) چاپ و روانه بازار کتاب شده است.
زندهیاد هنریک مجنونیان در مقدمه این اثر آورده است: «شیوه کار تهیه مطالب دانشنامه این گونه بوده است که برحسب موضوع در هر مدخل، متخصصان منابع، مقالات و اطلاعات مکتوب خود را در اختیار وی قرار داده تا سادهنویسی و بازنویسی کند. سپس مقاله تهیه شده دوباره در اختیار متخصصان موضوع مربوطه قرار داده میشد تا در چارچوب علایق و نیازهای افراد غیرمتخصص آن را مورد بررسی و بازنگری قرار دهند. گاهی چندین بار تبادل مقاله بین تهیه کننده و متخصصان مربوطه تکرار شده تا مقاله، مورد تایید هر دو طرف قرار گیرد.»
کتاب «پارکها برای زندگی، از اتحادیه جهانی حفاظت»
کتاب «پارکها برای زندگی» از منابع مورد استفاده دانشجویان محیط زیست است. چهارمین کنگره جهانی پارکهای ملی در سال ۱۹۹۲ در کاراکاس ونزوئلا برگزار شد. کنگره جهانی پارکهای ملی ۱۰ سال یکبار برگزار میشود تا خط مشی اداره پارکها و مناطق را برای دهه آتی تعیین کند. در این کنگره وضعیت پارکهای ملی در دهه گذشته، موفقیتها و شکستهای کشورها در زمینه اهداف حفاظت طی دهه گذشته بررسی میشود. پس از کنگره بالی (۱۹۸۲)، وظایف جدید پارکها با توجه به پدیدههای نوین جهانی مانند گرمایش زمین، حفاظت از تنوع زیستی در روند رشد جمعیت، افزایش آلودگیها، رشد اکوتوریسم، مشارکت مردمی، سازمانهای غیردولتی، رشد ارتباطات جهانی و انتشار وسیع فرهنگ جهانی و دهها موضوع دیگر مورد بررسی قرار گرفت. دبیرخانه کنگره نزدیک به هزار مقاله را دریافت کرده و مورد بررسی قرار داد. سپس جنبههای گوناگون پارکهای ملی را حول ۵۰ موضوع محوری دستهبندی کرده و در چهار سمپوزیوم همزمان به بحث گذاشته است.
کتاب «طرحریزی پارکهای ملی، پارکداری»
مجموعهای که تحت عنوان «طرحریزی پارکهای ملی یا پارکداری»، ۶ نمونه طرحریزی درباره پارکهای ملی، مناطق حفاظت شده و پناهگاههای حیات وحش اعم از خشکی یا آبی (ساحلی) را دربرمیگیرد. هر یک از نمونههای طرحریزی شده در این کتاب مربوط به دوره زمانی ویژهای است و ترتیب قرار گرفتن آنها در این مجموعه از سال ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۴ روند تکوین یا تکامل طرحریزی پارکهای ملی را در جهان نیز نشان میدهد.
این مجموعه برای آموزش نظری و عملی فرآیند طرحریزی پارکهای ملی (با عنوان درسی پارکداری) به دانشجویان رشته محیط زیست فراهم شده است. هر یک از این نمونهها بسته به اعتبار علمی خود از سالهای دور تاکنون برای تدریس مورد استفاده قرار گرفتهاند.
کتاب «تالابها طبقهبندی و حفاظت تالابها - ارزشها و کارکردها»
اطلاعات محدودی درباره تالابها و به خصوص تالابهای ایران وجود دارد، کتاب تالیف «تالابها» یکی از منابع مورد توجه در حوزه محیط زیست است. برخلاف رشد آگاهی مردم و کشورها نسبت به اهمیت محیطهای طبیعی به ویژه تالابها، هنوز درک واقعی از اهمیت، کارکرد و حساسیت این زیستگاههای حیاتی و متنوع بسیار پایین است. تالابها را می توان شاهکار خلقت به حساب آورد. به جرات میتوان گفت در مجموع چهرههای محیط طبیعی زمین کمتر زیستگاهی میتوان تا بدین پایه با اهمیت پیدا کرد که تا بدین حد در مورد آنها غفلت شده باشد. در واقع تالابها را میتوان از جمله نظامهای حیات بخشی به حساب آورد که مطلقا جایگزینی ندارند. تالابها مفیدترین و در عین حال بدبیارترین اکوسیستمهای طبیعت به شمار میروند.
مجموعه کوهستان
این مجموعه درباره مسائل محیط زیستی مرتبط با کوهستان میپردازد. سازمان ملل متحد برای جلب توجه جامعه جهانی به مهمترین مسائل زیست محیطی خود هر سالی را به نام یکی از این مسائل نامگذاری می کند. اعلام سازمان جهانی زمین، کوهستان و آب شیرین نمونه وارند. این تدبیر نیکو به سنتی جا افتاده و متداول تبدیل شده و از سوی جامعه جهانی نیز پذیرفته شده است. هدف سازمان ملل از اعلام سال جهانی به نوعی هشدار دادن به جامعه جهانی است برای اینکه از فرصت پیش آمده استفاده کنند و در آن سال برای جبران غفلتهای گذشته به موضوع تعیین شده توجهی خاص کنند. برخی از کشورها پیام و هدف سازمان ملل را به خوبی درک کرده و هر ساله عناوین انتخاب شده را نه تنها در راس برنامه های خود قرار میدهند، بلکه بستری مناسب برای پایداری آن بوجود می آورند تا در سالهای بعد نیز با تغییر عنوان سال همچنان در دستور کار سازمانهای زیربط قرار گیرد.
کوهها به عنوان اکوسیستمهای کلان با تسلط چشمگیر خود، یک سوم سطح خشکیهای جهان را میپوشانند و زیستگاه اصلی یک پنجم از جمعیت جهان به شمار میروند. کوهها را برجهای آب جهان نامیدهاند. این اکوسیستمها برخی از شگفتانگیزترین زمین رخسارهها، تنوع عظیمی از گونهها و زیستگاهها را در بر دارند. کوهها به عنوان مخازن عظیم آبهای جهان نقشی حیاتی، در سرنوشت جوامع بشری ایفا میکنند. شرایط سخت دشوار محیط زیست کوهستان نظیر کاهش دما، فشار هوا و رطوبت و برعکس، افزایش سرعت باد آنها را به زیستگاههایی ویژه تبدیل کرده است. ویژگیهای اختصاصی کوهها یعنی تاثیر شیب، ارتفاع و جهت دامنهها به گونهای است که رهیافتهای عمومی را برنمیتابند.
کتابها و مقالات متعددی از هنریک مجنونیان منتشر شده است؛ تعداد آثار در مجموعه اقداماتِ این پژوهشگر تاثیری بر کیفیت آنها نداشت. در هر کتاب محتوای بهروز و مورد نیاز محیط زیست ارائه شده است. در سالهای حیات مجنونیان دسترسی به اینترنت و دنیای بیرون از ایران مانند امروز نبود، اما این استاد به دلیل روابط بینالمللی میتوانست از آخرین دستاوردها و دانش محیط زیست با خبر و آن را در اختیار دانشجویان و پژوهشگران قرار دهد.