در هوای سوزان بلوچستان و در دل نخلستانهای شکرفشان این دیار، مردی زندگی میکرد که با دمیدن همزمان در دو نی نه تنها موسیقی، بلکه روحِ تاریخِ شفاهی قوم بلوچ را به پرواز درآورده و جلا میداد.
به گزارش ایرنا، شیرمحمد اسپندار استاد بلامنازع دونلی نوازی، جهان مردی که گویی نوای برخاسته از سینهاش، پژواکِ رنجهای مردمان و زیباییهای بلوچستان بود، پس از نزدیک به یک قرن زندگی زندگی هنری پربار در ۳۱ تیرماه امسال پس از چند سال نابینایی در سکوت و انزوا دیده از جهان فروبست.
اسپندار یکی از چهرههای بزرگ موسیقی ایران و آن دسته هنرمندانی است که فراتر از یک نوازنده؛ بخشی از هویت فرهنگی و موسیقی کشور را نمایندگی میکنند و فقدانش داغی بر دل فرهنگدوستان ایران باقی گذاشت.
او در طول عمر پربار خود بارها با سفر به کشورهای مختلف و حضور در جشنوارههای بینالمللی نام ایران و استان سیستان و بلوچستان را بر تارک موسیقی جهان درخشان کرد و به گونهای هنرش را جلوهگری داد که حتی برخی مقامات سیاسی مانند ژاک شیراک شهردار پاریس و رییس جمهور اسبق فرانسه را به تعظیم و تکریم در مقابل هنر ایرانی مجبور کرد.
هرچند گفته میشود اسپندار از فرانسه دکترای افتخاری موسیقی دریافت کرده است؛ اما با تحقیق و یافتههای خبرنگار ایرنا این موضوع تطابق ندارد ولی آنچه مسلم است او "گواهی حضور" (certificate of participation) در فستیوالهای مختلف بینالمللی همچون جشنواره پاریس را در کارنامه دارد.
البته اسپندار بی نیاز از مدارک و مدارج اینچنینی است چون هنرش به قدری جلوه داشت که اساتید موسیقی برایش احترام و تکریم فوقالعادهای قائل بودند.
همچنین گفته میشود اسپندار بدلیل سفر شبانه با ساربانان بلوچ و زیست در کویر و بیابان؛ میان سرود و سکوت طبیعت خداوندی؛ همواره در پرتو الهام گیری بوده است.
تکنیک "نفس برگردان" که به نوعی یک شاهکار و شاید معجزهای در موسیقی است؛ ارزش کار دونلی نوازان و در راس آنها اسپندار به عنوان استاد بلامنازع این ساز را در جهان دو چندان کرده است. (قطعه انار انار استاد اسپندار را در اینجا بشنوید)
در توضیح این تکنیک باید گفت دونلی همانطور که از نامش پیداست شامل ۲ نی یا اصطلاحا نر و ماده است که یکی دارای هشت و دیگری هفت سوراخ است و نوازنده در برخی اوزان می باید همچنانکه در یک ساز میدمد، ساز دیگر را همزمان مِک بزند که از نظر فیزیولوژی بدن انسان امری تقریبا غیرممکن است و همین ویژگی باعث شد برخی کارشناسان موسیقی معتقد باشند شیرمحمد اسپندار نه تنها برای انسان بلکه برای موجودات ماورایی مینواخت.
در گفتگویی که سال ۱۳۹۱ با اسپندار داشتم او اظهار کرد به مدت حدود ۲ ماه استاد موسوی از نوازندگان برجسته نی ایران را تحت آموزش دونلی تعلیم داده اما در نهایت استاد موسوی به اسپندار گفته ساز دونلی همانطور که با شیرمحمد زاده شده؛ با شیرمحمد به زیرخاک (از بین) خواهد رفت.
این سخن استاد موسوی در واقع گواهی بر سختی نواختن دونلی و به نوعی غیرممکن بودن یادگیری مهارت آن و سترون شدن این حوزه است، هرچند اساتید دیگری مانند عیسی بلوچ سربرآوردند ولی نتوانستند جای اسپندار را پر کنند.
در این گفتوگو اسپندار همچنین عنوان کرد دعوت رادیو پاکستان با حقوق مکفی و امکان اقامت دائم در این کشور در ازای نوازندگی را در دوره جوانی زندگیش رد کرده است.
شیرمحمد اسپندار تنها هنرمندی بود که تکنیک سخت و نفسگیر «دونلینوازی» را با استادی تمام به اجرا درمیآورد. او با دمیدن همزمان در دو نی، صداهایی تولید میکرد که گویی از اعماق تاریخ بیرون میآمد. موسیقی او نه یک سرگرمی یا هنر، که آیینی بود برای بازگویی قصههای عامیانه، حماسههای تاریخی و دردهای مردمان بلوچ. وقتی دونلی به صدا درمیآمد، زمان در بلوچستان میایستاد تا شنونده، غرق در نوایی شود که همزمان، شادی و غمی عمیق را در خود داشت.
خبر درگذشت اسپندار بیش از آنکه یک خبرِ فقدان یک هنرمند باشد، داغِ پایان یک عصر بود چراکه او با خود رازهای تکنیکِ دونلینوازی و بسیاری از ملودیهای مهجور و اصیل بلوچی را (همچنانکه استاد موسوی پیش بینی کرده بود) به زیرِ خاک برد.
خنیاگر بلوچستان و نغمههای حزینِ سازش رفت اما نوای دونلی او همچنان در بادهای کویری بلوچستان میپیچد. درگذشت او زنگ خطری برای مواریث فرهنگی است که بخشی از آنها به آرامی از دست میرود.
اسپندار در رنج و مهجوری رفت تا یادآوری کند که گاهی، بزرگترین گنجینههای یک سرزمین، در نزدیکی ما و در سکوتی سنگین زندگی میکنند و ما تنها زمانی به یادشان میافتیم که دیگر صدایِ سازشان خاموش شده است. (بخش دیگری از نوازندگی استاد اسپندار را در اینجا بشنوید)
درگذشت اسپندار در میانه جنگ اگرچه تا حدودی در سکوت رخ داد اما علاوه بر واکنش هنردوستان؛ با ابراز تاسف و پیامهای تسلیت مقامات سیاسی و فرهنگی مواجه شد.
مسعود پزشکیان رییس جمهوری اسلامی ایران در پیامی به مناسبت درگذشت اسپندار او را سرمایه ای ملی در عرصه جهانی معرفی کرد.
به اعتقاد رییس شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز؛ اسپندار با هنری یگانه و نفس گرم خود نوای دل نواز دونلی را از گستره فرهنگ بلوچستان فراتر برد و آن را به سرمایهای ملی در عرصه جهانی تبدیل کرد.
همچنین سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پیامی به مناسبت درگذشت او اظهار کرد: شیرمحمد اسپندار روایتگر بخشی ارزشمند از تاریخ و هویت ایران بود و عمر پربرکت خود را صرف پاسداری از میراث موسیقیایی بلوچستان کرد.
وزیر میراث فرهنگی نیز در پیامی برای فقدان این هنرمند بلوچ تصریح کرد که ایران یکی از گنجینههای میراث فرهنگی ناملموس خود را از دست داد.
یاد شیرمحمد گرامی و نامش در تالارِ نامداران موسیقی ایران، جاودان باد.